Ioniserende straling en bronnen
Rond 1900 ontdekten onderzoekers dat sommige stoffen vanzelf straling uitzenden: radioactieve stoffen. Pas later bleek hoe schadelijk die straling is.
Na deze les kun je
- de vier soorten ioniserende straling noemen
- natuurlijke en kunstmatige bronnen noemen
- het verschil tussen bestraling en besmetting uitleggen
Dit weet je al
Elektromagnetische straling en fotonen (les 5.1a).
Vier soorten ioniserende straling
- Alfastraling (α): deeltjes uit een radioactieve kern; makkelijk te stoppen.
- Bètastraling (β): deeltjes uit een radioactieve kern; moeilijker te stoppen.
- Gammastraling (γ): energierijke fotonen uit een radioactieve kern.
- Röntgenstraling: fotonen, gemaakt in een röntgenapparaat; minder energierijk dan gamma.
Ioniserende straling zie, hoor en voel je niet. Je meet het met een geiger-müllerteller (gm-teller).
Eigenschappen
- Hoe verder je van de bron bent, hoe minder straling je ontvangt.
- Doordringend vermogen: hoe diep de straling in een stof doordringt.
- Ioniserend vermogen: hoe goed de straling atomen kan ioniseren.
Bronnen
Natuurlijke bronnen: kosmische straling (van de zon en sterren), aardse straling (graniet, bouwmaterialen met uranium of radium), en voedsel (radioactief kalium).
Kunstmatige bronnen: röntgenapparaten, bestralingsapparatuur in ziekenhuizen, tracers, rookmelders, kerncentrales, kernwapens.
Alle bronnen samen geven de achtergrondstraling: een kleine hoeveelheid straling die je altijd meet.
Bestraling en besmetting
- Bestraling: de bron zit buiten je lichaam (bijvoorbeeld bij een röntgenfoto). Als je wegloopt, stopt het.
- Besmetting: de bron zit in of op je lichaam (bijvoorbeeld radioactief stof ingeademd). Je draagt de bron mee, dus besmetting is meestal gevaarlijker.
Door ionisatie kan DNA veranderen; cellen kunnen muteren of doodgaan, wat tot kanker kan leiden. Gericht bestralen kan juist kankercellen doden.
Een patiënt krijgt een tracer ingespoten om een orgaan in beeld te brengen. Een andere patiënt krijgt een röntgenfoto van zijn arm. Wat is bestraling, wat besmetting?
- De tracer zit in het lichaam: besmetting.
- Het röntgenapparaat staat buiten het lichaam: bestraling.
Fruit dat bestraald is om bacteriën te doden, wordt daar niet radioactief van. Je kunt het veilig eten.
Snap je het?
Noem twee natuurlijke bronnen van ioniserende straling.
Waarom is besmetting meestal gevaarlijker dan bestraling?
In paragraaf 5.2 zie je waar alfa-, bèta- en gammastraling vandaan komen: uit de atoomkern.
Klaar met deze les? Zet hem op gelezen; je voortgang staat rechtsboven.