Eduqaleeromgeving
5 havoLeeromgeving Wiskunde B · 5 havo H9 Exponentiële en logaritmische formules
0%
Hoofdstuk 9 · Les 11 van 11

Rekenregels bij transformaties

Schuif je de grafiek van y=2xy = 2^x drie naar links, dan krijg je y=2x+3y = 2^{x + 3}. Maar 2x+3=8⋅2x2^{x + 3} = 8 \cdot 2^x, en dat is de grafiek van y=2xy = 2^x met 8 vermenigvuldigd ten opzichte van de xx-as. Twee verschillende transformaties, één grafiek. In deze les zie je met de rekenregels wanneer dat zo is.

15 min

Na deze les kun je

  • het effect van een translatie en een vermenigvuldiging op y=gxy = g^x en y=glog⁡(x)y = {}^{g}\log(x) opschrijven
  • bij y=gxy = g^x een translatie omzetten in een vermenigvuldiging ten opzichte van de xx-as, en andersom
  • bij y=glog⁡(x)y = {}^{g}\log(x) een vermenigvuldiging ten opzichte van de yy-as omzetten in een translatie, en andersom

Dit weet je al

De rekenregels voor machten, zoals ap⋅aq=ap+qa^p \cdot a^q = a^{p + q}, en de somregel voor logaritmen (les 9.3a). Transformaties van grafieken uit 4 havo.

Het schema

transformatie y=gxy = g^x wordt y=glog⁡(x)y = {}^{g}\log(x) wordt
vermenigvuldigen t.o.v. de xx-as met aa y=a⋅gxy = a \cdot g^x y=a⋅glog⁡(x)y = a \cdot {}^{g}\log(x)
vermenigvuldigen t.o.v. de yy-as met bb y=g1bxy = g^{\frac{1}{b}x} y=glog⁡(1bx)y = {}^{g}\log(\frac{1}{b}x)
translatie (c,0)(c, 0) y=gx−cy = g^{x - c} y=glog⁡(x−c)y = {}^{g}\log(x - c)
translatie (0,d)(0, d) y=gx+dy = g^x + d y=glog⁡(x)+dy = {}^{g}\log(x) + d

De translatie (c,0)(c, 0) is een horizontale verschuiving, de translatie (0,d)(0, d) een verticale.

Exponentieel: verschuiven is vermenigvuldigen

Bij de translatie (−3,0)(-3, 0) wordt y=2xy = 2^x de grafiek van y=2x+3y = 2^{x + 3}. Met ap+q=ap⋅aqa^{p + q} = a^p \cdot a^q is dat

2x+3=23⋅2x=8⋅2x2^{x + 3} = 2^3 \cdot 2^x = 8 \cdot 2^x
De grafiek van y = 2^x (blauw) en van y = 2^{x + 3} = 8 \cdot 2^x (donkerblauw). Drie naar links schuiven (oranje pijl) geeft dezelfde grafiek als elke y-waarde keer 8 doen.
De grafiek van y=2xy = 2^x (blauw) en van y=2x+3=8⋅2xy = 2^{x + 3} = 8 \cdot 2^x (donkerblauw). Drie naar links schuiven (oranje pijl) geeft dezelfde grafiek als elke yy-waarde keer 8 doen.
gx+c=gc⋅gx\displaystyle g^{x + c} = g^c \cdot g^xDe translatie (−c,0)(-c, 0) geeft bij y=gxy = g^x hetzelfde als vermenigvuldigen ten opzichte van de xx-as met gcg^c.

Logaritmisch: vermenigvuldigen is verschuiven

Bij de vermenigvuldiging ten opzichte van de yy-as met 18\frac{1}{8} wordt y=2log⁡(x)y = {}^{2}\log(x) de grafiek van y=2log⁡(8x)y = {}^{2}\log(8x). Met de somregel is dat

2log⁡(8x)=2log⁡(8)+2log⁡(x)=3+2log⁡(x)\begin{aligned} {}^{2}\log(8x) &= {}^{2}\log(8) + {}^{2}\log(x) \\ &= 3 + {}^{2}\log(x) \end{aligned}

Dat is ook de grafiek van y=2log⁡(x)y = {}^{2}\log(x) na de translatie (0,3)(0, 3).

glog⁡(kx)=glog⁡(k)+glog⁡(x)\displaystyle {}^{g}\log(kx) = {}^{g}\log(k) + {}^{g}\log(x)Vermenigvuldigen ten opzichte van de yy-as met 1k\frac{1}{k} geeft bij y=glog⁡(x)y = {}^{g}\log(x) hetzelfde als de translatie (0, glog⁡(k))(0,\ {}^{g}\log(k)).
✎Voorbeeld

a. Welke vermenigvuldiging ten opzichte van de xx-as geeft bij y=3xy = 3^x dezelfde grafiek als de translatie (−2,0)(-2, 0)? b. Welke translatie geeft bij y=2log⁡(x)y = {}^{2}\log(x) dezelfde grafiek als de vermenigvuldiging ten opzichte van de yy-as met 14\frac{1}{4}?

  1. De translatie (−2,0)(-2, 0) geeft y=3x+2y = 3^{x + 2}, en
3x+2=32⋅3x=9⋅3x3^{x + 2} = 3^2 \cdot 3^x = 9 \cdot 3^x
  1. Dat is de vermenigvuldiging ten opzichte van de xx-as met 9.
  2. Vermenigvuldigen ten opzichte van de yy-as met 14\frac{1}{4} geeft y=2log⁡(4x)y = {}^{2}\log(4x), en
2log⁡(4x)=2log⁡(4)+2log⁡(x)=2+2log⁡(x)\begin{aligned} {}^{2}\log(4x) &= {}^{2}\log(4) + {}^{2}\log(x) \\ &= 2 + {}^{2}\log(x) \end{aligned}
  1. Dat is de translatie (0,2)(0, 2).
!Het teken bij een horizontale translatie

De translatie (5,0)(5, 0) is vijf naar rechts en geeft y=2x−5y = 2^{x - 5}, niet 2x+52^{x + 5}. Dan is 2x−5=2−5⋅2x=132⋅2x2^{x - 5} = 2^{-5} \cdot 2^x = \frac{1}{32} \cdot 2^x: vermenigvuldigen met 132\frac{1}{32}, dus de grafiek wordt lager.

Even controleren

Snap je het?

Welke vermenigvuldiging ten opzichte van de xx-as geeft bij y=2xy = 2^x dezelfde grafiek als de translatie (4,0)(4, 0)?

Welke translatie geeft bij y=2xy = 2^x dezelfde grafiek als vermenigvuldigen ten opzichte van de xx-as met 32?

Welke translatie geeft bij y=5log⁡(x)y = {}^{5}\log(x) dezelfde grafiek als vermenigvuldigen ten opzichte van de yy-as met 25?

↗Hoe hangt dit samen?

Dit was de laatste les van hoofdstuk 9. In hoofdstuk 11 komen transformaties terug bij andere standaardgrafieken, zoals y=xy = \sqrt{x} en y=1xy = \frac{1}{x}.

Klaar met deze les? Zet hem op gelezen; je voortgang staat rechtsboven.