Eduqaleeromgeving
5 havoLeeromgeving Wiskunde B · 5 havo H11 Verbanden en functies
0%
Hoofdstuk 11 · Les 4 van 13

Standaardfuncties en transformaties

Veel functies in dit hoofdstuk zijn een verschoven of uitgerekte versie van een standaardfunctie. Ken je de standaardgrafiek en de transformaties, dan weet je meteen hoe de grafiek eruitziet, waar het randpunt of de top ligt en wat de asymptoten zijn.

20 min

Na deze les kun je

  • de standaardfuncties en hun eigenschappen noemen
  • beschrijven hoe een grafiek met transformaties uit een standaardgrafiek ontstaat
  • de formule van een beeldgrafiek opstellen, en domein, bereik en asymptoten geven

Dit weet je al

Machtsfuncties, x\sqrt{x}, 1x\frac{1}{x}, gxg^x en glog⁡(x){}^{g}\log(x) uit eerdere hoofdstukken, en de transformaties bij exponentiële en logaritmische functies (les 9.3c).

De standaardfuncties

Zes standaardgrafieken. Bij y = \frac{1}{x} zijn de assen de asymptoten, bij y = 2^x de x-as en bij y = {}^{2}\log(x) de y-as (oranje, gestippeld).
Zes standaardgrafieken. Bij y=1xy = \frac{1}{x} zijn de assen de asymptoten, bij y=2xy = 2^x de xx-as en bij y=2log⁡(x)y = {}^{2}\log(x) de yy-as (oranje, gestippeld).
standaardfunctie grafiek domein bereik
y=xny = x^n, nn even symmetrisch in de yy-as R\mathbb{R} [0,→)[0, \rightarrow)
y=xny = x^n, nn oneven puntsymmetrisch in OO R\mathbb{R} R\mathbb{R}
y=xy = \sqrt{x} liggende halve parabool [0,→)[0, \rightarrow) [0,→)[0, \rightarrow)
y=1xy = \frac{1}{x} hyperbool, asymptoten x=0x = 0 en y=0y = 0 x≠0x \neq 0 y≠0y \neq 0
y=gxy = g^x asymptoot y=0y = 0 R\mathbb{R} (0,→)(0, \rightarrow)
y=glog⁡(x)y = {}^{g}\log(x) asymptoot x=0x = 0 (0,→)(0, \rightarrow) R\mathbb{R}

Ook y=sin⁡(x)y = \sin(x) en y=cos⁡(x)y = \cos(x) zijn standaardfuncties. Een standaardgrafiek mag je tekenen of schetsen zonder uitleg.

Vier transformaties

t.o.v. de x-as met a:y=a⋅f(x)t.o.v. de y-as met b:y=f(1bx)translatie (c,0):y=f(x−c)translatie (0,d):y=f(x)+d\displaystyle \begin{aligned} &\text{t.o.v. de } x\text{-as met } a: & y &= a \cdot f(x) \\ &\text{t.o.v. de } y\text{-as met } b: & y &= f(\tfrac{1}{b}x) \\ &\text{translatie } (c, 0): & y &= f(x - c) \\ &\text{translatie } (0, d): & y &= f(x) + d \end{aligned}Uitgaande van y=f(x)y = f(x).

Bij een translatie schuiven de asymptoten, de top en het randpunt mee. Bij een vermenigvuldiging ten opzichte van de xx-as blijft een verticale asymptoot liggen, maar een horizontale asymptoot y=qy = q wordt y=aqy = aq.

De standaardgrafiek y = \sqrt{x} (grijs, gestippeld) en de beeldgrafiek y = 3\sqrt{2x - 6} + 1 (donkerblauw) met het randpunt (3, 1) (oranje).
De standaardgrafiek y=xy = \sqrt{x} (grijs, gestippeld) en de beeldgrafiek y=32x−6+1y = 3\sqrt{2x - 6} + 1 (donkerblauw) met het randpunt (3,1)(3, 1) (oranje).
✎Voorbeeld 1: transformaties opsporen

Gegeven is f(x)=32x−6+1f(x) = 3\sqrt{2x - 6} + 1. Hoe ontstaat de grafiek van ff uit y=xy = \sqrt{x}? Geef het randpunt, het domein en het bereik.

  1. Werk van binnen naar buiten. Eerst xx vervangen door x−6x - 6: de translatie (6,0)(6, 0) geeft y=x−6y = \sqrt{x - 6}.
  2. Dan xx vervangen door 2x2x: vermenigvuldigen ten opzichte van de yy-as met 12\frac{1}{2} geeft y=2x−6y = \sqrt{2x - 6}.
  3. Dan keer 3: vermenigvuldigen ten opzichte van de xx-as met 3 geeft y=32x−6y = 3\sqrt{2x - 6}.
  4. Dan plus 1: de translatie (0,1)(0, 1) geeft y=32x−6+1y = 3\sqrt{2x - 6} + 1.
  5. Het randpunt: 2x−6=02x - 6 = 0 geeft x=3x = 3, en f(3)=1f(3) = 1. Dus het randpunt is (3,1)(3, 1).
  6. Df=[3,→)D_f = [3, \rightarrow) en Bf=[1,→)B_f = [1, \rightarrow).
!Volgorde

De volgorde doet ertoe. Eerst de translatie (6,0)(6, 0) en dan vermenigvuldigen ten opzichte van de yy-as met 12\frac{1}{2} geeft 2x−6\sqrt{2x - 6}. Andersom krijg je eerst 2x\sqrt{2x} en dan 2(x−6)=2x−12\sqrt{2(x - 6)} = \sqrt{2x - 12}: een andere grafiek.

✎Voorbeeld 2: asymptoten

Geef de asymptoten van de grafiek van g(x)=2x−3+4g(x) = \frac{2}{x - 3} + 4.

  1. gg ontstaat uit y=1xy = \frac{1}{x} door vermenigvuldigen ten opzichte van de xx-as met 2, de translatie (3,0)(3, 0) en de translatie (0,4)(0, 4).
  2. De asymptoten x=0x = 0 en y=0y = 0 schuiven mee: de asymptoten zijn x=3x = 3 en y=4y = 4.
Even controleren

Snap je het?

Hoe ontstaat de grafiek van f(x)=0,5(x+2)4−3f(x) = 0{,}5(x + 2)^4 - 3 uit y=x4y = x^4? Geef de top.

Geef de asymptoot en het bereik van f(x)=2x−1+5f(x) = 2^{x - 1} + 5.

Geef de asymptoot en het domein van f(x)=3log⁡(x+4)f(x) = {}^{3}\log(x + 4).

↗Hoe hangt dit samen?

Een nieuwe functie ontstaat ook door twee functies op te tellen, af te trekken of in elkaar te zetten. Dat is de volgende les.

Klaar met deze les? Zet hem op gelezen; je voortgang staat rechtsboven.