Verbanden en functies
Evenredigheden, standaardgrafieken en transformaties, tweede- en derdegraadsfuncties, wortelfuncties en gebroken functies.
Klik een paragraaf open, en daarna de opdracht die je wilt nakijken.
27 opdrachten
Zo pak je het aan
Bij een evenredigheid hoort een vaste vorm van de formule.
- y is evenredig met xᵖ: y = a · xᵖ. Omgekeerd evenredig met xᵖ: y = a / xᵖ.
- Is p bekend, vul dan één punt in en bereken a. Ken je a en één punt, dan vind je p met een logaritme.
- Zijn a en p allebei onbekend, dan geven twee punten een stelsel. Maak bij beide vergelijkingen a vrij, stel ze gelijk en los op met de GR.
- x vrijmaken uit y = a · xᵖ: deel door a en gebruik Aᵖ = B geeft A = B^(1/p).
Opdracht V1
Opdracht
is evenredig met . Stel de formule van op als
a geeft ;
b geeft .
Antwoord
a N = a · t met a = 24 : 15 = 1,6, dus N = 1,6t.
b a = 3,6 : 6 = 0,6, dus N = 0,6t.
Uitleg
Voorkennis bij les 11.1a. Evenredig betekent . De constante is het quotiënt .
Opdracht V2
Opdracht
is omgekeerd evenredig met . Stel de formule van op als
a geeft ;
b geeft .
Antwoord
a N = a / t met a = N · t = 24 · 15 = 360, dus N = 360 / t.
b a = 3,6 · 6 = 21,6, dus N = 21,6 / t.
Uitleg
Voorkennis bij les 11.1a. Omgekeerd evenredig betekent . Nu is het product constant: .
Opdracht V3
Opdracht
a Als je sneeuw in een cilinder laat smelten, is de waterhoogte evenredig met de sneeuwhoogte . Bij 50 cm sneeuw krijg je 5,6 cm water. Hoe hoog komt het water bij 80 cm sneeuw?
b In de oceaan is de watertemperatuur (in °C) omgekeerd evenredig met de diepte (in km), voor diepten tussen 500 en 2000 meter. Op 1250 meter is het 3,2 °C. Op welke diepte is het 2,5 °C?
Antwoord
a W = a · S met a = 5,6 : 50 = 0,112, dus W = 0,112S.
Het water komt ongeveer 9 cm hoog.
b T = a / d met d in km. Bij 1250 m is d = 1,25, dus a = 3,2 · 1,25 = 4 en T = 4/d.
Op een diepte van 1600 meter.
Uitleg
Voorkennis bij les 11.1a. b Let op de eenheid: staat in km, dus 1250 m is . Reken het antwoord weer om naar meters.
Opdracht 1
Opdracht
Gegeven is de tabel.
| 2 | 5 | 8 | 10 | 15 | |
|---|---|---|---|---|---|
| 7 | 17,5 | 28 | 35 | 52,5 | |
| 150 | 60 | 37,5 | 30 | 20 |
a Toon aan dat evenredig is met en bereken de evenredigheidsconstante.
b Toon aan dat omgekeerd evenredig is met en stel de formule van op.
Antwoord
a N : t is steeds 3,5: 7 : 2 = 17,5 : 5 = 28 : 8 = 35 : 10 = 52,5 : 15 = 3,5. Dus N is evenredig met t, met evenredigheidsconstante 3,5.
b M · t is steeds 300: 2 · 150 = 5 · 60 = 8 · 37,5 = 10 · 30 = 15 · 20 = 300. Dus M is omgekeerd evenredig met t en M = 300 / t.
Uitleg
Les 11.1a. Is in de hele tabel gelijk, dan is evenredig met . Is overal gelijk, dan is omgekeerd evenredig met .
Opdracht 2
Opdracht
Kijk naar het voorbeeld in de les: en voor is .
Bereken in drie decimalen.
Antwoord
Uitleg
Les 11.1a. Uit volgt . Een onbekende in de exponent los je op met een logaritme: geeft .
Opdracht 3
Opdracht
a is evenredig met . Voor is . Stel de formule van op. Rond de evenredigheidsconstante af op twee decimalen.
b is omgekeerd evenredig met . Voor is . Stel de formule van op.
c is evenredig met , met evenredigheidsconstante 180. Voor is . Stel de formule van op. Rond af op twee decimalen.
Antwoord
a y = a · x^1,8 met x = 6 en y = 12:
y = 0,48x^1,8.
b P = a / t² met t = 0,3 en P = 10:
P = 0,9 / t².
c y = 180 · xᵖ met x = 4 en y = 900:
y = 180x^1,16.
Uitleg
Les 11.1a. Schrijf eerst de vorm op (, of ) en vul dan het punt in. Bij c zit de onbekende in de exponent: gebruik een logaritme.
Opdracht 4
Opdracht
De snelheid waarmee het water van een waterval beneden aankomt, is evenredig met , met de hoogte van de waterval in meters. Bij een waterval van 950 m hoog komt het water aan met 480 km/u. Bij een andere waterval komt het water aan met 141 km/u.
Bereken de hoogte van die tweede waterval.
Antwoord
v = a · x^0,5 met x = 950 en v = 480:
Los op 15,57… · x^0,5 = 141. De GR (snijpunt) geeft x = 81,97…. De Iguazu watervallen zijn ongeveer 82 meter hoog.
Uitleg
Les 11.1a. Bereken met de Angel Falls en los dan op. De eenheid km/u hoef je niet om te rekenen, want die is bij beide watervallen gelijk.
Opdracht 5
Opdracht
Een vliegtuig heeft twee soorten weerstand, in newton:
- de luchtweerstand , evenredig met het kwadraat van de snelheid (in m/s);
- de inductieweerstand , omgekeerd evenredig met het kwadraat van .
Bij 720 km/u is de luchtweerstand 120 000 N en de inductieweerstand 300 000 N.
a Stel de formules van en op.
b Bereken bij welke snelheid in km/u de totale weerstand minimaal is, en onderzoek of dan .
Antwoord
a 720 km/u is 720 : 3,6 = 200 m/s.
W_l = 3v².
W_i = 1,2 · 10¹⁰ / v².
b W = 3v² + 1,2 · 10¹⁰ / v². De GR (minimum) geeft v = 251,48… m/s en W ≈ 379 473 N. Dat is 3,6 · 251,48… ≈ 905 km/u.
Bij de minimale totale weerstand geldt dus W_l = W_i.
Uitleg
Les 11.1a. a Reken eerst 720 km/u om naar m/s, want de formules gebruiken m/s. b Bereken het minimum met de GR en vul die in beide formules in.
Opdracht 6
Opdracht
. Bij hoort en bij hoort .
a Licht toe dat hieruit het stelsel en volgt.
b Maak bij beide vergelijkingen vrij. Welke vergelijking volgt hieruit?
c Bereken en met de GR (snijpunt) en schrijf de formule van op. Rond af op één decimaal.
Antwoord
a Vul t = 2 en N = 1,82 in: a · 2ᵖ = 1,82. Vul t = 5 en N = 19,7 in: a · 5ᵖ = 19,7.
b Beide uitdrukkingen voor a zijn gelijk:
c De GR (snijpunt) geeft p ≈ 2,6 en dan a = 1,82 / 2^2,6… ≈ 0,3. N = 0,3t^2,6.
Uitleg
Les 11.1a. Twee punten en twee onbekenden geven een stelsel. Maak in beide vergelijkingen vrij; dan heb je één vergelijking met alleen .
Opdracht 7
Opdracht
. Bij hoort en bij hoort .
a Welk stelsel vergelijkingen volgt hieruit?
b Maak bij beide vergelijkingen vrij. Welke vergelijking volgt hieruit?
c Bereken en en schrijf de formule van op. Rond af op twee decimalen.
Antwoord
a
b a = 0,30 · 2,0ᵖ en a = 0,06 · 3,8ᵖ, dus:
c Deel door 0,06 · 2,0ᵖ:
W = 1,71 / q^2,51.
Uitleg
Les 11.1a, net als opdracht 6. Je kunt het ook algebraïsch: deel beide kanten door , dan staat er .
Opdracht 8
Opdracht
Bij apen is de hersenmassa (in gram) evenredig met een macht van de lichaamsmassa (in kg). Een gorilla van 250 kg heeft 485 gram hersenen, een chimpansee van 60 kg heeft 186 gram.
a Stel de formule van op. Rond de evenredigheidsconstante af op gehelen en de exponent op twee decimalen.
b Een baviaan heeft 86 gram hersenen. Bereken zijn lichaamsmassa in gehele kg.
Antwoord
a H = a · Gᵖ. De gorilla geeft a = 485 / 250ᵖ, de chimpansee a = 186 / 60ᵖ. Los op met de GR:
p ≈ 0,67 en a ≈ 12, dus H = 12G^0,67.
b Los op 12G^0,67 = 86. De GR geeft G = 18,9…. De baviaan weegt ongeveer 19 kg.
Uitleg
Les 11.1a. Stelsel met twee dieren, vrijmaken, oplossen met de GR. Gebruik bij b de afgeronde formule uit a.
Opdracht 9
Opdracht
De hoeveelheid drinkwater (in mL per uur) van een zoogdier is evenredig met een macht van de lichaamsmassa (in kg). Een geit van 30 kg heeft 90 mL per uur nodig, een varken van 70 kg 190 mL per uur. Een gazelle heeft per dag 1,2 liter water nodig.
Wat volgt hieruit voor de massa van de gazelle?
Antwoord
W = a · mᵖ. De geit geeft a = 90 / 30ᵖ, het varken a = 190 / 70ᵖ. De GR geeft p = 0,881… en a = 4,483….
1,2 liter per dag is 1200 : 24 = 50 mL per uur. Los op 4,483… · m^0,881… = 50. De GR geeft m = 15,40…. De gazelle weegt ongeveer 15 kg.
Uitleg
Les 11.1a. Eerst de formule uit geit en varken. Reken daarna 1,2 liter per dag om naar mL per uur, want dat is de eenheid van .
Opdracht 10
Opdracht
De formule is te herleiden tot . Laat zien hoe dat gaat.
Antwoord
Uitleg
Les 11.1b. Deel door 2,5 en verhef dan beide kanten tot de macht 3, want .
Opdracht 11
Opdracht
Maak vrij en schrijf het antwoord in de vorm . Rond en af op twee decimalen.
a
b
c
Antwoord
a
x ≈ 0,54y^0,38.
b
x ≈ 0,32y^−0,71.
c
x ≈ 0,64y^1,11.
Uitleg
Les 11.1b. Deel eerst door het getal voor . Gebruik dan geeft , en schrijf .
Opdracht 12
Opdracht
Rond en af op twee decimalen.
a Schrijf in de vorm .
b Schrijf in de vorm .
c Schrijf in de vorm .
Antwoord
a
p ≈ 0,10K^0,85.
b
F ≈ 0,17l^−0,67.
c
y ≈ 1,06D^0,57.
Uitleg
Les 11.1b. Staat er een haakje, zoals , maak dan eerst het haakje vrij en deel pas aan het eind door het getal ervoor.
Opdracht 13
Opdracht
Rond en af op twee decimalen.
a Schrijf in de vorm .
b Schrijf in de vorm .
c Schrijf in de vorm .
Antwoord
a
n ≈ 2,82h^−0,48.
b
t ≈ 1,28s^0,20.
c y√y = y^1,5:
y ≈ 0,43x^0,67.
Uitleg
Les 11.1b. c Schrijf eerst .
Opdracht 14
Opdracht
Maak vrij en schrijf het antwoord in de vorm . Rond zo nodig af op twee decimalen.
a
b
Antwoord
a x · ∛x = x^(4/3):
x ≈ 0,13y^0,75.
b x · ⁴√x = x^(5/4), dus y = 12x^(−5/4):
x ≈ 7,30y^−0,8.
Uitleg
Les 11.1b. Schrijf eerst alles als één macht: en .
Opdracht 15
Opdracht
Manon doet elke dag één keer de plankoefening en houdt bij hoe lang ze die volhoudt.
| poging | 5 | 10 | 15 | 20 |
|---|---|---|---|---|
| tijd in seconden | 65 | 100 | 130 | 150 |
Manon maakt hierbij de formule .
a Onderzoek of de formule past bij de tabel.
b Manon zegt dat de tijd met ongeveer 50% toeneemt als verdubbelt. Klopt dat? Licht toe.
Antwoord
a De formule geeft (afgerond):
| n | 5 | 10 | 15 | 20 |
|---|---|---|---|---|
| t | 66 | 100 | 127 | 151 |
Dat ligt steeds hooguit 3 seconden van de tabel, dus de formule past goed.
b Vervang n door 2n:
De tijd neemt met ongeveer 52% toe. Dat is ongeveer 50%, dus Manon heeft gelijk. In de tabel: van 10 naar 20 gaat t van 100 naar 150, precies 50% erbij.
Uitleg
Les 11.1c. b Vervang door . Dan haal je naar voren: . Het percentage volgt uit die factor.
Opdracht 16
Opdracht
Kijk naar het voorbeeld in de les met . Daar bleek: als verdubbelt, neemt met 51,6% toe, en als verdubbelt, wordt ongeveer 3,2 keer zo groot.
a Leg uit hoe je in de 51,6% ziet dat de grafiek van afnemend stijgend is.
b Schrijf in de vorm , met en in drie decimalen. Leg uit hoe je in de 3,2 ziet dat deze grafiek toenemend stijgend is.
c Met hoeveel procent neemt toe als verdrievoudigt?
Antwoord
a Als n verdubbelt, wordt t maar 1,516 keer zo groot. Bij een rechte lijn door O zou t ook verdubbelen. De groei wordt dus steeds kleiner: afnemend stijgend.
b
Als t verdubbelt, wordt n ongeveer 3,2 keer zo groot, meer dan 2 keer. De exponent 1,667 is groter dan 1: toenemend stijgend.
c Vervang n door 3n:
De tijd neemt met ongeveer 93,3% toe.
Uitleg
Les 11.1c. Bij met groeit langzamer dan : afnemend stijgend. Bij groeit sneller dan : toenemend stijgend.
Opdracht 17
Opdracht
a Voor de remweg geldt , met in meters en in km/u. Hoeveel keer zo lang wordt de remweg als de snelheid verdubbelt? Rond af op één decimaal.
b Voor het -de vliegtuig van een serie zijn mensuren nodig. Met hoeveel procent neemt af als verdubbelt?
Antwoord
a Vervang v door 2v:
De remweg wordt ongeveer 3,4 keer zo lang.
b Vervang n door 2n:
M neemt met ongeveer 18,8% af.
Uitleg
Les 11.1c. Vervang de variabele door 2 keer die variabele. De factor zegt hoeveel keer zo groot de uitkomst wordt. Een factor 0,812 betekent 18,8% minder.
Opdracht 18
Opdracht
Op Caribische eilanden geldt , met het aantal soorten amfibieën en reptielen en de oppervlakte in km². Op eiland P komen 25% meer soorten voor dan op eiland Q.
Hoeveel keer zo groot is eiland P als eiland Q? Rond af op één decimaal.
Antwoord
Maak A vrij:
Vervang N door 1,25N:
Eiland P is ongeveer 2,1 keer zo groot als eiland Q.
Uitleg
Les 11.1c. 25% meer soorten betekent keer 1,25. Maak eerst vrij en vervang dan door .
Opdracht 19
Opdracht
Een eiken plank van 2,5 cm dik ligt aan de uiteinden op steunen. Voor de doorbuiging geldt , met in mm, het gewicht in kg per mm plank en de lengte in dm.
a Op een plank van 2 meter liggen 20 stenen van elk 4 kg. Hoeveel mm is de doorbuiging?
b Een plank van 2,5 meter buigt 2,5 mm door. Hoeveel wegen de stenen samen?
Bij c, d en e is .
c Bereken de lengte van de plank die 2,2 mm doorbuigt. Rond af op gehele cm.
d Met hoeveel procent neemt de doorbuiging toe als de plank 20% langer is?
e Schrijf in de vorm . Rond af op gehelen.
Antwoord
a l = 20 dm. Het gewicht is 20 · 4 = 80 kg op 2000 mm, dus g = 0,04.
De doorbuiging is 3,2 mm.
b l = 25 dm.
Het totale gewicht is 0,0128 · 2500 = 32 kg.
c g = 0,05 geeft d = 2,5 · 10⁻⁵ · l⁴.
De plank is ongeveer 172 cm lang.
d Vervang l door 1,2l: d* = 1,2⁴ · d ≈ 2,07 · d. De doorbuiging neemt met ongeveer 107% toe.
e
Uitleg
Les 11.1c. Let op de eenheden: in dm en in kg per mm. d 20% langer is keer 1,2.
Opdracht 20
Opdracht
Voor het gewicht (in kg) van een paard geldt , met de rompomvang in meters.
a De rompomvang van een paard is 1,2 keer zo groot als die van een ander paard. Hoeveel keer zo groot is het gewicht?
b Een paard is twee keer zo zwaar als een ander. Hoeveel keer zo groot is de rompomvang? Rond af op twee decimalen.
Een paard met rompomvang 2,03 m weegt 670 kg. Daaruit volgt .
c Bereken in één decimaal.
d Bereken in gehele cm de rompomvang van een paard van 580 kg.
e Schrijf in de vorm . Rond af op drie decimalen.
Antwoord
a Vervang R door 1,2R: G* = 1,2³ · aR³ = 1,728 · G. Het gewicht is 1,728 keer zo groot.
b R = (G/a)^(1/3). Vervang G door 2G: R* = 2^(1/3) · R ≈ 1,26 · R. De rompomvang is ongeveer 1,26 keer zo groot.
c
d
De rompomvang is ongeveer 194 cm. (Met a = 80,1 krijg je 193 cm.)
e
R ≈ 0,232G^(1/3).
Uitleg
Les 11.1c. a Vervang door . b Maak eerst vrij en vervang dan door . e Les 11.1b.
Opdracht 21
Opdracht
De geluidssterkte (in W/m²) is omgekeerd evenredig met het kwadraat van de afstand (in m) tot de geluidsbron.
a Daniëlle gaat drie keer zo ver van de luidsprekers staan. Wat doet dat met de geluidssterkte?
b Patrick staat 3 meter van een geluidsbron en wil de geluidssterkte halveren. Op hoeveel meter moet hij gaan staan? Rond af op één decimaal.
Antwoord
a L = a / d². Vervang d door 3d:
De geluidssterkte wordt 9 keer zo klein.
b d = √(a/L). Vervang L door ½L:
Dus d* = √2 · d. Patrick moet op √2 · 3 ≈ 4,2 meter gaan staan.
Uitleg
Les 11.1c. . Bij b maak je eerst vrij en vervang je door .
Opdracht C1
Opdracht
a is evenredig met . Bij hoort . Stel de formule op; rond de constante af op één decimaal.
b is omgekeerd evenredig met . Bij hoort . Stel de formule op.
c is evenredig met met constante 53. Voor is . Stel de formule op; rond af op twee decimalen.
Antwoord
a a · 3^2,8 = 117 geeft a = 117 / 3^2,8 ≈ 5,4. y = 5,4x^2,8.
b a / 25^1,5 = 4 geeft a = 4 · 25^1,5 = 4 · 125 = 500. y = 500 / x^1,5.
c
y = 53x^0,46.
Uitleg
Herhaling van les 11.1a.
Opdracht C2
Opdracht
Schrijf in de vorm . Rond af op drie decimalen.
a
b
Antwoord
a
x ≈ 0,061y^0,637.
b
x ≈ 2,617y^−0,735.
Uitleg
Herhaling van les 11.1b.
Opdracht C3
Opdracht
Gegeven is .
a Hoeveel keer zo groot wordt als drie keer zo groot wordt? Rond af op één decimaal.
b Met hoeveel procent verandert als verdubbelt?
Antwoord
a Vervang x door 3x: y* = 3^2,3 · y ≈ 12,5 · y. y wordt ongeveer 12,5 keer zo groot.
b x = (y / 0,64)^(1/2,3). Vervang y door 2y: x* = 2^(1/2,3) · x ≈ 1,352 · x. x neemt met ongeveer 35,2% toe.
Uitleg
Herhaling van les 11.1c. b Maak eerst vrij.
11.1 Evenredigheden nagekeken?
17 opdrachten
Zo pak je het aan
Elke grafiek in dit hoofdstuk ontstaat uit een standaardgrafiek door transformaties. Wat je in de formule doet:
- Vermenigvuldigen t.o.v. de x-as met a: vermenigvuldig de hele functiewaarde met a.
- Vermenigvuldigen t.o.v. de y-as met b: vervang x door x/b.
- Translatie (c, 0): vervang x door x − c. Translatie (0, d): tel d op bij de functiewaarde.
De volgorde doet ertoe. Schrijf bij een formule als √(2x − 1) eerst de vorm f(b(x − c)) op, of werk stap voor stap en controleer met de formule.
Bij een somfunctie s(x) = f(x) + g(x) en een verschilfunctie v(x) = f(x) − g(x) tel je de voorschriften op of trek je ze af. Bij een kettingfunctie k(x) = f(g(x)) vul je g(x) in voor x in f.
Opdracht 22
Opdracht
Hoe ontstaat
a de grafiek van uit die van ;
b de grafiek van uit die van ;
c de grafiek van uit die van ;
d de grafiek van uit die van ?
Antwoord
a Translatie (0, 3).
b Translatie (3, 0).
c Vermenigvuldigen t.o.v. de x-as met 2.
d Vermenigvuldigen t.o.v. de y-as met 3, want x is vervangen door x/3.
Uitleg
Les 11.2a. Iets bij de functiewaarde optellen is een verticale translatie. Iets van aftrekken is een horizontale translatie. De functiewaarde vermenigvuldigen is t.o.v. de -as; vervangen door is t.o.v. de -as met .
Opdracht 23
Opdracht
Kies steeds uit toenemend stijgend, afnemend stijgend, toenemend dalend en afnemend dalend.
a Voor is de grafiek van met en even …
b Voor is de grafiek van met en …
c Voor is de grafiek van …
d Voor is de grafiek van …
e Voor is de grafiek van …
f Voor is de grafiek van …
g Voor is de grafiek van …
h Voor is de grafiek van …
i Voor is de grafiek van …
Antwoord
a afnemend dalend
b toenemend stijgend
c afnemend stijgend
d toenemend dalend
e afnemend dalend
f afnemend dalend
g toenemend stijgend
h afnemend dalend
i afnemend stijgend
Uitleg
Les 11.2a. Kijk in het overzicht van standaardgrafieken. Stijgend of dalend zie je aan de richting; toenemend of afnemend aan of de grafiek steeds steiler of juist vlakker wordt.
Opdracht 24
Opdracht
a Op de grafiek van wordt eerst de translatie toegepast en daarna de vermenigvuldiging t.o.v. de -as met 3. Stel de formule van de beeldgrafiek op en geef de top.
b Nu eerst de vermenigvuldiging t.o.v. de -as met 3 en daarna de translatie . Stel de formule op en geef de top.
Antwoord
a Translatie (−5, 6) geeft y = 0,3(x + 5)⁴ + 6. Daarna × 3 t.o.v. de x-as:
De top is (−5, 18).
b × 3 t.o.v. de x-as geeft y = 0,9x⁴. Daarna translatie (−5, 6): y = 0,9(x + 5)⁴ + 6. De top is (−5, 6).
Uitleg
Les 11.2a. Bij een vermenigvuldiging t.o.v. de -as wordt ook de translatie omhoog mee vermenigvuldigd als die eerst gebeurt. Daarom geeft de andere volgorde een andere top.
Opdracht 25
Opdracht
Gegeven is .
a Hoe ontstaat de grafiek van uit die van ?
b De grafiek van wordt naar rechts en omhoog geschoven. Zo ontstaat de grafiek van , met top . Bereken exact en .
Antwoord
a g(x) = 0,01x⁴. Translatie (8, −5) geeft y = 0,01(x − 8)⁴ − 5. Daarna × ⅓ t.o.v. de y-as (x vervangen door 3x): f(x) = 0,01(3x − 8)⁴ − 5.
b De top van f ligt waar 3x − 8 = 0, dus bij (2⅔, −5). Na de translatie (a, b) is dat (2⅔ + a, −5 + b) = (4, 0). Dus a = 1⅓ en b = 5.
Uitleg
Les 11.2a. Schrijf . De top van ligt waar . Een translatie verschuift die top ook met .
Opdracht 26
Opdracht
Gegeven is .
a Hoe ontstaat de grafiek van uit een standaardgrafiek?
b Bereken het domein en geef het bereik van .
c De grafiek van wordt 3 naar rechts en 5 omhoog geschoven. Zo ontstaat de grafiek van . Geef het functievoorschrift van .
d De grafiek van wordt 1 naar links en omlaag geschoven. Zo ontstaat de grafiek van , die door gaat. Bereken .
Antwoord
a y = √x. Translatie (−3, −1) geeft y = √(x + 3) − 1. Daarna × 2 t.o.v. de y-as (x vervangen door ½x): f(x) = √(½x + 3) − 1.
b ½x + 3 ≥ 0 geeft x ≥ −6. D_f = [−6, →⟩ en B_f = [−1, →⟩.
c Vervang x door x − 3 en tel 5 op:
d h(x) = √(½(x + 1) + 3) − 1 − b = √(½x + 3½) − 1 − b.
Uitleg
Les 11.2a. Onder het wortelteken mag niets negatiefs staan: dat geeft het domein. Bij c en d vervang je door of en tel je iets op of af.
Opdracht 27
Opdracht
Gegeven is .
a Hoe ontstaat de grafiek van uit een standaardgrafiek?
b Bereken het domein en geef het bereik van .
c De grafiek van wordt naar links en 11 omlaag geschoven. Zo ontstaat de grafiek van , die door de oorsprong gaat. Bereken exact .
Antwoord
a y = √x. × 3 t.o.v. de x-as geeft y = 3√x. Translatie (1, 2) geeft y = 3√(x − 1) + 2. × ½ t.o.v. de y-as geeft f(x) = 3√(2x − 1) + 2.
b 2x − 1 ≥ 0 geeft x ≥ ½. D_f = [½, →⟩ en B_f = [2, →⟩.
c Vervang x door x + b en trek 11 af: g(x) = 3√(2x + 2b − 1) − 9.
Uitleg
Les 11.2a, net als opdracht 26. Bij c gaat de grafiek door , dus .
Opdracht 28
Opdracht
Gegeven is .
a Hoe ontstaat de grafiek van uit een standaardgrafiek?
b Geef de formules van de asymptoten.
c De grafiek van ontstaat uit die van door een of meer transformaties. Welke transformaties kunnen dat zijn, en in welke volgorde?
Antwoord
a y = 1/x. × 2 t.o.v. de x-as geeft y = 2/x. Translatie (3, 4) geeft f.
b De verticale asymptoot is x = 3, de horizontale y = 4.
c Schrijf f(x) = 4/(2x − 6) + 4. Translatie (−2½, −4):
Dat is g. (Ook goed: translatie (−2, −4), dan × 2 t.o.v. de x-as en dan × ½ t.o.v. de y-as.)
Uitleg
Les 11.2a. De asymptoten van zijn en ; die schuiven mee met de translatie. Schrijf bij c als , dan zie je de verschuiving.
Opdracht 29
Opdracht
Gegeven zijn en .
a De grafiek van ontstaat uit die van door enkele transformaties na elkaar. Welke, en in welke volgorde?
b De grafiek van ontstaat ook uit die van . De asymptoten van zijn en , en de grafiek gaat door . Geef de transformaties en de volgorde.
Antwoord
a f(x) = 1/(2x). × 6 t.o.v. de x-as geeft y = 6/(2x) = 3/x. Translatie (5, 2) geeft g.
b De asymptoten x = 2 en y = 4 geven h(x) = a/(x − 2) + 4.
h(x) = 5/(x − 2) + 4. Uit f: × 10 t.o.v. de x-as geeft 10/(2x) = 5/x, daarna translatie (2, 4).
Uitleg
Les 11.2a. . Om te krijgen vermenigvuldig je met 6. De asymptoten van geven de translatie, het punt de vermenigvuldiging.
Opdracht 30
Opdracht
Gegeven is .
a Hoe ontstaat de grafiek van uit een standaardgrafiek?
b Geef de asymptoot en het bereik van .
c De grafiek van wordt eerst 3 naar links geschoven en daarna met vermenigvuldigd t.o.v. de -as. Zo ontstaat . Toon dit algebraïsch aan.
Antwoord
a y = 3ˣ. × 4 t.o.v. de x-as geeft y = 4 · 3ˣ. Translatie (1, −6) geeft f.
b De horizontale asymptoot is y = −6. B_f = ⟨−6, →⟩.
c Translatie (−3, 0) geeft y = 4 · 3^(x + 2) − 6. Daarna × ⅓ t.o.v. de x-as:
Uitleg
Les 11.2a. Bij c gebruik je de rekenregel .
Opdracht 31
Opdracht
Gegeven is .
a Hoe ontstaat de grafiek van uit een standaardgrafiek?
b Geef de asymptoot en het domein van .
c De grafiek van wordt omhoog geschoven en met vermenigvuldigd t.o.v. de -as. Zo ontstaat de grafiek van , die door gaat en de asymptoot heeft. Bereken exact en .
d De grafiek van wordt eerst naar rechts geschoven en daarna met vermenigvuldigd t.o.v. de -as. Zo ontstaat . Bereken exact en .
Antwoord
a y = ½log(x) met translatie (−3, −2).
b De verticale asymptoot is x = −3. D_f = ⟨−3, →⟩.
c Na de transformaties is g(x) = ½log(x/b + 3) − 2 + a. De asymptoot ligt waar x/b + 3 = 0, dus x = −3b = 3 en b = −1.
Dus a = −2 en b = −1.
d Werk terug vanuit h. × 1/d t.o.v. de y-as geeft y = ½log(dx). Translatie (−c, 0) geeft:
Dat moet f zijn: c = 3 en ½log(d) = −2, dus d = 4.
Uitleg
Les 11.2a. c Vermenigvuldigen t.o.v. de -as met : vervang door . De asymptoot ligt waar wat achter de log staat 0 is. d Werk terug vanuit en gebruik .
Opdracht 32
Opdracht
Gegeven is . De grafiek van is een sinusoïde met een periode die een derde is van die van , een amplitude die de helft is, en een beginpunt dat rechts en 2 boven een beginpunt van ligt.
Stel een functievoorschrift op van in de vorm .
Antwoord
f(x) = 1 + 3sin(2(x − ¼π)): evenwichtsstand 1, amplitude 3, periode π, beginpunt (¼π, 1).
Voor g: evenwichtsstand 3, amplitude 1½, periode ⅓π, beginpunt (¼π + ⅙π, 3) = (5/12 π, 3). Periode ⅓π geeft c = 2π : ⅓π = 6.
Uitleg
Les 11.2a. Lees van evenwichtsstand, amplitude, periode en beginpunt af. Pas ze aan zoals gevraagd. volgt uit periode , en .
Opdracht 33
Opdracht
Gegeven zijn en . Bereken exact de top van de grafiek van
a ;
b ;
c .
Antwoord
a s(x) = x² − 4x + 2x − 1 = x² − 2x − 1. x_top = 1 en s(1) = −2. De top is (1, −2).
b v(x) = x² − 4x − (2x − 1) = x² − 6x + 1. x_top = 3 en v(3) = −8. De top is (3, −8).
c
x_top = 12/8 = 1½ en k(1½) = 9 − 18 + 5 = −4. De top is (1½, −4).
Uitleg
Les 11.2b. Stel eerst het voorschrift op en werk haakjes weg. De top van ligt bij .
Opdracht 34
Opdracht
Kijk naar het voorbeeld in de les: , en .
a Schrijf in de vorm .
b Schrijf in de vorm .
c Bewijs dat te schrijven is als met .
Antwoord
a
b
c Het domein van h is x > 0.
Uitleg
Les 11.2b. Schrijf alles als veelvoud van : en . Bij c gebruik je .
Opdracht 35
Opdracht
Gegeven zijn en , met , en . Bereken algebraïsch voor welke
a de grafiek van door gaat;
b ;
c de grafiek van door gaat.
Antwoord
a
b
Gelijk aan (2x² + 3)/(x² + x) geeft a + 3 = 0 en −a = 3, dus a = −3.
c
Uitleg
Les 11.2b. Vul bij a en c het punt in. Bij b zet je alles op één noemer en vergelijk je de teller met .
Opdracht 36
Opdracht
Gegeven zijn , en , met , en .
a Schrijf in de vorm . Bereken en .
b Schrijf in de vorm . Bereken en .
c Schrijf in de vorm . Bereken in twee decimalen.
Antwoord
a
a = 3 en b = 2.
b
c = −1 en d = 4.
c
p = ³log(18) ≈ 2,63.
Uitleg
Les 11.2b met de rekenregels voor logaritmen: optellen wordt vermenigvuldigen, aftrekken wordt delen. .
Opdracht C4
Opdracht
Hoe ontstaat de grafiek uit een standaardgrafiek?
a
b
c
Antwoord
a y = x⁴. × 0,3 t.o.v. de x-as, dan translatie (−7, −2) en dan × ½ t.o.v. de y-as.
b y = (⅓)ˣ. × 5 t.o.v. de x-as en dan translatie (−1, 6).
c y = ²log(x). Translatie (−4, 0) en dan × 3 t.o.v. de y-as.
Uitleg
Herhaling van les 11.2a.
Opdracht C5
Opdracht
Gegeven zijn en .
a Schrijf als . Bereken , en .
b Schrijf als . Bereken , en .
c Schrijf als . Bereken , en .
Antwoord
a
a = 1, b = 5 en c = 0.
b
m = 1, n = 1 en p = 4.
c Vermenigvuldig teller en noemer met x + 1:
q = 2, r = 4 en s = −1.
Uitleg
Herhaling van les 11.2b: op één noemer zetten, of bij de kettingfunctie teller en noemer met vermenigvuldigen.
11.2 Standaardgrafieken en transformaties nagekeken?
19 opdrachten
Zo pak je het aan
Een tweedegraadsfunctie kun je op drie manieren schrijven. Kies de vorm die past bij wat je weet:
- y = ax² + bx + c: het snijpunt met de y-as is (0, c) en x_top = −b/(2a).
- y = a(x − p)² + q: de top is (p, q).
- y = a(x − d)(x − e): de snijpunten met de x-as zijn (d, 0) en (e, 0), en x_top = (d + e)/2.
Bij een derdegraadsfunctie vind je de toppen met f′(x) = 0. Snijpunten van een lijn met de grafiek vind je vaak sneller als je een gemeenschappelijke factor herkent:
- A · B = 0 geeft A = 0 ∨ B = 0.
- A² = B² geeft A = B ∨ A = −B.
- A · B = A · C geeft A = 0 ∨ B = C.
- A · B = A geeft A = 0 ∨ B = 1.
Deel nooit zomaar door A: dan raak je de oplossing A = 0 kwijt.
Opdracht 37
Opdracht
Gegeven zijn en .
a Hoe ontstaat de grafiek van uit die van ? Wat volgt daaruit voor de top van de grafiek van ?
b Schrijf in de vorm . Waarom lees je uit deze vorm direct het snijpunt met de -as af?
c Hoe volgen de snijpunten van de grafiek van met de -as direct uit het voorschrift van ?
d Bereken exact de top van de grafiek van .
Antwoord
a Translatie (3, 4) van y = x². De top schuift mee van (0, 0) naar (3, 4).
b f(x) = x² − 6x + 9 + 4 = x² − 6x + 13. Er geldt f(0) = 13, dus het snijpunt met de y-as is (0, 13): dat is het losse getal c.
c g(x) = 0 geeft 2(x − 1)(x − 3) = 0, dus x = 1 ∨ x = 3. De snijpunten (1, 0) en (3, 0) lees je direct af uit de factoren.
d x_top = (1 + 3)/2 = 2 en y_top = g(2) = 2 · 1 · −1 = −2. De top is (2, −2).
Uitleg
Les 11.3a. Een translatie verschuift de top naar . In de vorm is het snijpunt met de -as. De top ligt midden tussen de nulpunten.
Opdracht 38
Opdracht
Kijk naar het voorbeeld in de les: de parabool snijdt de -as in en , de top heeft -coördinaat 9, en daaruit volgt .
Er zijn drie vormen van een kwadratische formule. Welke vorm is in het voorbeeld gebruikt, en waarom?
Antwoord
De vorm y = a(x − d)(x − e), want de snijpunten A(−2, 0) en B(10, 0) met de x-as zijn bekend. Dan blijft alleen a over, en die volgt uit de top.
Uitleg
Les 11.3a. Kies de vorm die past bij wat je weet. Bekende nulpunten passen bij .
Opdracht 39
Opdracht
Kijk naar hetzelfde voorbeeld. De lijn raakt in en heeft richtingshoek (). De lijn raakt in en heeft .
a Bereken de hoek die met de -as maakt. Rond af op één decimaal.
b Bereken exact het snijpunt van en .
c Bewijs dat de lijn door die loodrecht op staat, door gaat.
Antwoord
a De richtingshoek van k is α = 63,43…°. De hoek met de y-as is 90° − 63,43…° ≈ 26,6°.
b k: y = 2x + 5, want rc_k = 2 en C(0, 5). l: y = −3x + b door B(10, 0) geeft −30 + b = 0, dus l: y = −3x + 30.
y = 2 · 5 + 5 = 15, dus S(5, 15).
c m ⊥ k, dus rc_m = −½. m: y = −½x + 5 door C(0, 5). Snijden met de x-as: −½x + 5 = 0 geeft x = 10. Dus m gaat door B(10, 0).
Uitleg
Les 11.3a. a De hoek met de -as is min de richtingshoek. c Loodrecht betekent .
Opdracht 40
Opdracht
De parabool snijdt de -as in en en de -as in . De lijn raakt in . De lijn gaat door en de top van .
a Bereken de hoek tussen en in graden. Rond af op één decimaal.
b De lijn staat in loodrecht op en snijdt de -as in . Bereken exact de -coördinaat van .
Antwoord
a p: y = a(x − 3)(x − 9). Door C(0, −9): a · −3 · −9 = −9, dus a = −⅓.
x_top = (3 + 9)/2 = 6 en y_top = −⅓ · 3 · −3 = 3, dus T(6, 3).
y′ = −⅔x + 4, dus rc_k = y′(3) = 2 en α = 63,43…°.
rc_l = (0 − 3)/(9 − 6) = −1, dus β = −45°.
α − β = 108,43…°, dus ∠(k, l) = 180° − 108,43…° ≈ 71,6°.
b m ⊥ k, dus rc_m = −½. m: y = −½x + b door A(3, 0) geeft b = 1½. Dus y_S = 1½.
Uitleg
Les 11.3a. Nulpunten bekend, dus ; geeft . De hoek tussen twee lijnen is het verschil van de richtingshoeken, en nooit meer dan .
Opdracht 41
Opdracht
De top van de parabool is . Het punt ligt op . De lijn raakt in en snijdt de -as in en de -as in .
Bereken exact de oppervlakte van driehoek .
Antwoord
p: y = a(x − 3)² + 1⅘. Door A(2, 2): a + 1⅘ = 2, dus a = ⅕.
y′ = ⅖x − 1⅕, dus rc_k = y′(2) = −⅖. k: y = −⅖x + b door A(2, 2) geeft b = 2⅘.
k: y = −⅖x + 2⅘. Dus C(0, 2⅘). y = 0 geeft ⅖x = 2⅘, dus x = 7 en B(7, 0).
Uitleg
Les 11.3a. Top bekend, dus . De afgeleide in geeft .
Opdracht 42
Opdracht
De parabool snijdt de -as in en en de -as in . De top van heeft -coördinaat 4. De lijn raakt in , de lijn raakt in . De lijnen snijden elkaar in .
a Bewijs dat en loodrecht op elkaar staan.
b Bereken exact de coördinaten van .
Antwoord
a p: y = a(x + 3)(x − 5). x_top = (−3 + 5)/2 = 1, dus T(1, 4). Invullen: a · 4 · −4 = 4, dus a = −¼.
y′ = −½x + ½. rc_k = y′(0) = ½ en rc_l = y′(5) = −2.
rc_k · rc_l = ½ · −2 = −1, dus k ⊥ l.
b C(0, 3¾), dus k: y = ½x + 3¾. l: y = −2x + b door B(5, 0) geeft l: y = −2x + 10.
y = −2 · 2½ + 10 = 5, dus S(2½, 5).
Uitleg
Les 11.3a. a Twee lijnen staan loodrecht als het product van de richtingscoëfficiënten is.
Opdracht 43
Opdracht
De top van de parabool is , en snijdt de -as in en . De lijn door en snijdt de -as in . De lijn gaat door en .
a Bereken de hoek tussen en in graden. Rond af op één decimaal.
b De lijn is evenwijdig met en raakt in . Bereken exact de coördinaten van .
Antwoord
a p: y = a(x − 2)² + 10. Door A(−3, 0): 25a + 10 = 0, dus a = −⅖.
B ligt symmetrisch t.o.v. x = 2, dus B(7, 0).
rc_k = (10 − 0)/(2 − −3) = 2, dus k: y = 2x + 6 en C(0, 6).
rc_l = (0 − 6)/(7 − 0) = −⁶⁄₇.
α = 63,43…° en β = −40,60…°. α − β = 104,03…°, dus ∠(k, l) = 180° − 104,03…° ≈ 76,0°.
b y′ = −⅘(x − 2) = −⅘x + 1⅗. m ∥ k, dus rc_m = 2.
y = −⅖ · (−2½)² + 10 = 7½, dus D(−½, 7½).
Uitleg
Les 11.3a. b Evenwijdig betekent dezelfde richtingscoëfficiënt: los op.
Opdracht 44
Opdracht
Gegeven zijn en .
a Hoe ontstaat de grafiek van uit die van ?
b De lijn raakt de grafiek van in . Stel algebraïsch de formule van op.
c De lijn raakt de grafiek van in . Stel algebraïsch een vergelijking van op.
Antwoord
a Translatie (1, 0) geeft y = ¼(x − 1)³. × 3 t.o.v. de y-as geeft y = ¼(⅓x − 1)³. × 8 t.o.v. de x-as geeft g(x) = 2(⅓x − 1)³.
b f′(x) = ¾x², dus rc_k = f′(2) = 3. k: y = 3x + b door A(2, 2) geeft b = −4.
k: y = 3x − 4.
c g′(x) = 6(⅓x − 1)² · ⅓ = 2(⅓x − 1)², dus rc_l = g′(6) = 2. l: y = 2x + b door B(6, 2) geeft b = −10.
l: y = 2x − 10.
Uitleg
Les 11.3c. Bij c gebruik je de kettingregel: .
Opdracht 45
Opdracht
a Laat zien hoe de regel geeft volgt uit de regel geeft .
b De grafiek van een derdegraadsfunctie kan de -as drie keer snijden. Welke mogelijkheden zijn er nog? Licht elke mogelijkheid toe met een schets.
c De grafiek van een derdegraadsfunctie heeft maximaal twee toppen. Welke mogelijkheden zijn er nog? Licht elke mogelijkheid toe met een schets.
Antwoord
a Neem C = 1 in A · B = A · C. Dan staat er A · B = A, en de regel geeft A = 0 ∨ B = 1.
b Er zijn nog twee mogelijkheden (schets ze zelf):
- Eén snijpunt: de grafiek stijgt (of daalt) overal, of de toppen liggen allebei boven (of allebei onder) de x-as.
- Twee gemeenschappelijke punten: een top raakt de x-as (raakpunt) en verderop snijdt de grafiek de x-as nog één keer.
c Er zijn nog twee mogelijkheden:
- Geen top: de grafiek stijgt (of daalt) overal, zoals bij y = x³ + x.
- Geen top, maar wel een punt met een horizontale raaklijn, zoals (0, 0) bij y = x³.
Uitleg
Les 11.3b en 11.3c. Een derdegraadsgrafiek heeft twee toppen, of geen. Schuif de grafiek omhoog of omlaag en kijk hoe vaak hij de -as raakt of snijdt.
Opdracht 46
Opdracht
Los exact op. Bedenk eerst welke regel je nodig hebt.
a
b
c
d
e
f
Antwoord
a A² = B²:
b A · B = 0:
c A² = B²:
d A · B = A · C:
e Schrijf (3x − 2) · (3x − 2)² = (3x − 2) · 1. Dat is A · B = A:
f A · B = A · C:
Uitleg
Les 11.3b. Zie je links en rechts dezelfde factor, gebruik dan . Twee kwadraten gelijk: . Deel nooit door een factor met .
Opdracht 47
Opdracht
Kijk naar het voorbeeld in de les: , met snijpunt met de -as.
Het snijpunt van de grafiek met de -as heet . De lijn gaat door en en snijdt de grafiek links van de -as in . Bereken exact de coördinaten van .
Antwoord
f(0) = ⅙ · −4 · 4 = −2⅔, dus T(0, −2⅔). C(4, 0), dus rc_m = 2⅔/4 = ⅔ en m: y = ⅔x − 2⅔ = ⅔(x − 4).
U ligt links van de y-as, dus x = −5. y = ⅔ · −9 = −6, dus U(−5, −6).
Uitleg
Les 11.3b. Schrijf de lijn als , dan zie je links en rechts de factor .
Opdracht 48
Opdracht
Gegeven is . De grafiek snijdt de -as in , en (van links naar rechts) en de -as in . is de linkertop en de rechtertop. De lijn door en snijdt de grafiek ook in . De lijn door en snijdt de grafiek ook in .
a Bereken exact de coördinaten van .
b Bereken exact de coördinaten van .
Antwoord
a f(x) = 0 geeft (x + 1)(x − 7)(x − 2) = 0, dus A(−1, 0), B(2, 0) en C(7, 0).
f(x) = x³ − 8x² + 5x + 14, dus f′(x) = 3x² − 16x + 5.
f′(x) = 0 geeft D = 256 − 60 = 196, dus x = (16 ± 14)/6, x = 5 ∨ x = ⅓. Q is de rechtertop: f(5) = −12 · 3 = −36, dus Q(5, −36).
rc_k = (−36 − 0)/(5 − −1) = −6, dus k: y = −6x − 6 = −6(x + 1).
x = 5 is Q, dus x_R = 4. y = −6 · 4 − 6 = −30, dus R(4, −30).
b f(0) = −7 · −2 = 14, dus D(0, 14). rc_l = (14 − 0)/(0 − 2) = −7, dus l: y = −7x + 14 = −7(x − 2).
x = 0 is D, dus x_S = 6. y = −7 · 6 + 14 = −28, dus S(6, −28).
Uitleg
Les 11.3b en 11.3c. Schrijf volledig in factoren, en de lijn als veelvoud van een van die factoren. Dan geeft het snijpunt snel.
Opdracht 49
Opdracht
Gegeven is . De grafiek snijdt de -as in , en . is het midden van en het midden van . De lijn met richtingscoëfficiënt raakt de grafiek in , links van de -as.
a Bewijs dat en dat door gaat.
b De lijn raakt de grafiek in met . Onderzoek algebraïsch of door gaat.
Antwoord
a f(x) = ½x(x² − 2x − 8) = ½x(x + 2)(x − 4), dus A(−2, 0) en B(4, 0). x_C = (−2 + 0)/2 = −1.
f′(x) = 1½x² − 2x − 4.
x = 2⅓ ∨ x = −1. P ligt links, dus x_P = −1 = x_C.
f(−1) = −½ − 1 + 4 = 2½, dus P(−1, 2½). k: y = −½x + b door P geeft ½ + b = 2½, dus b = 2.
k: y = −½x + 2. y = 0 geeft x = 4, dus k gaat door B(4, 0).
b x_Q = x_D = (0 + 4)/2 = 2. f(2) = 4 − 4 − 8 = −8, dus Q(2, −8). rc_l = f′(2) = 6 − 4 − 4 = −2.
l: y = −2x + b door Q geeft −4 + b = −8, dus l: y = −2x − 4.
y = 0 geeft x = −2, dus l gaat door A(−2, 0).
Uitleg
Les 11.3c. a Los op. b Bereken en kijk waar de -as snijdt.
Opdracht 50
Opdracht
Gegeven is .
a Hoe ontstaat de grafiek van uit die van ?
De grafiek snijdt de -as in en de -as in . De lijn door en snijdt de grafiek ook in . De lijn raakt de grafiek in en snijdt de -as in .
b Bereken exact de -coördinaat van .
Antwoord
a Translatie (1, 0) geeft y = (x − 1)³. × 4 t.o.v. de x-as geeft y = 4(x − 1)³. × 3 t.o.v. de y-as geeft f(x) = 4(⅓x − 1)³.
b f(0) = 4 · (−1)³ = −4, dus A(0, −4). f(x) = 0 geeft ⅓x − 1 = 0, dus B(3, 0).
rc_k = 4/3 = 1⅓, dus k: y = 1⅓x − 4 = 4(⅓x − 1).
x = 0 is A en x = 3 is B, dus x_C = 6 en C(6, 4).
f′(x) = 4 · 3(⅓x − 1)² · ⅓ = 4(⅓x − 1)², dus rc_l = f′(6) = 4.
l: y = 4x + b door C(6, 4) geeft b = −20, dus l: y = 4x − 20.
y = 0 geeft 4x = 20, dus x_D = 5.
Uitleg
Les 11.3b en 11.3c. Schrijf de lijn als . De afgeleide volgt met de kettingregel.
Opdracht 51
Opdracht
Gegeven is . De grafiek snijdt de -as in , en (van links naar rechts). en zijn de toppen. De lijn gaat door en .
Bewijs dat door gaat.
Antwoord
Schrijf −4x + 12 = −12(⅓x − 1).
3 − 3√12 < 3 < 3 + 3√12, dus B(3, 0) is het middelste snijpunt.
f′(x) = (⅓x − 1)² − 4. f′(x) = 0 geeft ⅓x − 1 = 2 ∨ ⅓x − 1 = −2, dus x = 9 ∨ x = −3.
f(−3) = −8 + 12 + 12 = 16 en f(9) = 8 − 36 + 12 = −16, dus P(−3, 16) en Q(9, −16).
rc_k = (−16 − 16)/(9 − −3) = −2⅔. k: y = −2⅔x + b door P geeft 8 + b = 16, dus b = 8.
k: y = −2⅔x + 8. y = 0 geeft 2⅔x = 8, dus x = 3. Dus k gaat door B.
Uitleg
Les 11.3b en 11.3c. Schrijf , dan kun je gebruiken.
Opdracht 52
Opdracht
Een derdegraadsvergelijking kan drie, twee of één oplossing hebben. Gegeven is .
Onderzoek algebraïsch voor welke de vergelijking
a één oplossing heeft;
b twee oplossingen heeft;
c drie oplossingen heeft.
Antwoord
x³ + px² + 9x = 0 geeft x(x² + px + 9) = 0, dus x = 0 ∨ x² + px + 9 = 0. x = 0 is nooit een oplossing van x² + px + 9 = 0, want 9 ≠ 0.
D = p² − 36.
a Eén oplossing als D < 0: p² < 36, dus −6 < p < 6.
b Twee oplossingen als D = 0: p = 6 ∨ p = −6.
c Drie oplossingen als D > 0: p < −6 ∨ p > 6.
Uitleg
Les 11.3b. Haal buiten haakjes. Het aantal oplossingen hangt dan af van de discriminant van .
Opdracht C6
Opdracht
De parabool met top snijdt de -as in en ( links) en de -as in . De lijn raakt in , de lijn gaat door en .
Bereken de hoek tussen en in graden. Rond af op één decimaal.
Antwoord
p: y = a(x − 1)² + 1. Door C(0, ¾): a + 1 = ¾, dus a = −¼.
−¼(x − 1)² + 1 = 0 geeft (x − 1)² = 4, dus x = 3 ∨ x = −1. A(−1, 0) en B(3, 0).
y′ = −½(x − 1), dus rc_k = y′(−1) = 1 en α = 45°.
rc_l = (0 − 1)/(3 − 1) = −½, dus β = −26,56…°.
α − β = 71,56…°, dus ∠(k, l) ≈ 71,6°.
Uitleg
Herhaling van les 11.3a.
Opdracht C7
Opdracht
Bereken exact de oplossingen.
a
b
c
d
Antwoord
a
b
c
d
Uitleg
Herhaling van les 11.3b.
Opdracht C8
Opdracht
Gegeven is . De grafiek snijdt de -as in , en (van links naar rechts). is de linkertop en de rechtertop. De lijn door en snijdt de grafiek ook in .
Bereken exact de coördinaten van .
Antwoord
f(x) = ⅓(x + 6)(x + 1)(x − 2), dus A(−6, 0), B(−1, 0) en C(2, 0).
f(x) = ⅓(x³ + 5x² − 8x − 12), dus f′(x) = ⅓(3x² + 10x − 8).
3x² + 10x − 8 = 0 geeft (3x − 2)(x + 4) = 0, dus x = ⅔ ∨ x = −4. P is de linkertop: f(−4) = ⅓ · 2 · 18 = 12, dus P(−4, 12).
rc_k = (0 − 12)/(2 − −4) = −2, dus k: y = −2x + 4 = −2(x − 2).
x = −4 is P, dus x_D = −3. f(−3) = ⅓ · 3 · 10 = 10, dus D(−3, 10).
Uitleg
Herhaling van les 11.3c, net als opdracht 48.
11.3 Tweede- en derdegraadsfuncties nagekeken?
11 opdrachten
Zo pak je het aan
De grafiek van f(x) = a + b√(cx + d) begint in een randpunt. Dat vind je met cx + d = 0; de y-coördinaat is dan a. Met een schets lees je daarna domein en bereik af.
Wil je x vrijmaken in y = a + b√(cx + d), isoleer dan eerst de wortel, deel door b en kwadrateer. Je krijgt de vorm x = py² + qy + r.
Bij het differentiëren schrijf je de wortel als macht met exponent ½ en gebruik je de kettingregel:
Opdracht 53
Opdracht
Gegeven is . Het punt is het randpunt van de grafiek, met coördinaten .
a Licht dit toe.
b Geef het domein en het bereik van .
Antwoord
a Het randpunt ligt waar 4x − 5 = 0, dus x = 1¼. f(1¼) = −3 + 2 · 0 = −3, dus A(1¼, −3).
b D_f = [1¼, →⟩ en B_f = [−3, →⟩.
Uitleg
Les 11.4a. Het randpunt ligt waar onder de wortel 0 staat. De wortel is dan 0, dus .
Opdracht 54
Opdracht
Kijk naar de functie uit de les: , met randpunt . De grafiek daalt vanaf het randpunt.
a Bereken en bepaal welke waarden aanneemt voor .
b Los exact op . Voor welke geldt ?
Antwoord
a f(5) = 4 − 2√9 = −2. De grafiek daalt vanaf het randpunt (2, 4), dus voor x < 5 (en x ≥ 2) geldt −2 < f(x) ≤ 4.
b
f(x) > 0 geeft 2 ≤ x < 3⅓.
Uitleg
Les 11.4a. Gebruik de vorm van de grafiek: hij begint in en daalt. b Isoleer de wortel en kwadrateer.
Opdracht 55
Opdracht
Kijk naar het voorbeeld in de les: , en de lijn raakt de grafiek in .
De lijn is evenwijdig met en gaat door het randpunt van de grafiek van . Bewijs dat de grafiek van snijdt in het punt .
Antwoord
Het randpunt ligt waar 6 − 4x = 0, dus bij (1½, 3).
l ∥ k, dus rc_l = ½. l: y = ½x + b door (1½, 3) geeft ¾ + b = 3, dus l: y = ½x + 2¼.
Controleer het punt (−2½, 1):
- Op l: ½ · −2½ + 2¼ = −1¼ + 2¼ = 1.
- Op f: f(−2½) = 3 − ½√16 = 3 − 2 = 1.
Het punt ligt op allebei, dus l snijdt de grafiek van f in (−2½, 1).
Uitleg
Les 11.4a en 11.4b. Evenwijdig betekent dezelfde richtingscoëfficiënt. Om te bewijzen dat een punt een snijpunt is, laat je zien dat het op allebei de grafieken ligt.
Opdracht 56
Opdracht
Schrijf de formule in de vorm .
a
b
c
Antwoord
a
b
c
Uitleg
Les 11.4a. Isoleer de wortel, maak de factor ervoor weg en kwadrateer beide kanten. Werk de haakjes uit.
Opdracht 57
Opdracht
Gegeven is .
a Bepaal het domein en het bereik van .
De grafiek snijdt de -as in . De lijn raakt de grafiek in .
b Stel algebraïsch de formule van op.
c De lijn met richtingscoëfficiënt raakt de grafiek in . Stel algebraïsch de formule van op.
Antwoord
a 5 − x = 0 geeft x = 5, dus het randpunt is (5, 6). D_f = ⟨←, 5] en B_f = ⟨←, 6].
b
Dus A(−4, 0).
rc_k = f′(−4) = 1/√9 = ⅓. k: y = ⅓x + b door A(−4, 0) geeft b = 1⅓.
k: y = ⅓x + 1⅓.
c
f(1) = 6 − 2 · 2 = 2, dus B(1, 2). l: y = ½x + b door B geeft b = 1½.
l: y = ½x + 1½.
Uitleg
Les 11.4a en 11.4b. . Vergeet bij de kettingregel de factor van niet.
Opdracht 58
Opdracht
Gegeven is . De grafiek heeft randpunt en snijdt de -as in . De lijn raakt de grafiek in en snijdt de -as in .
Onderzoek algebraïsch of recht boven ligt.
Antwoord
½x + 4 = 0 geeft x = −8, dus A(−8, −1). f(0) = −1 + √4 = 1, dus B(0, 1).
rc_k = f′(0) = 1/(4 · 2) = ⅛, dus k: y = ⅛x + 1.
y = 0 geeft ⅛x = −1, dus x = −8 en C(−8, 0).
x_C = x_A = −8, dus C ligt recht boven A.
Uitleg
Les 11.4b. Bereken , en de raaklijn in , en vergelijk dan met .
Opdracht 59
Opdracht
Gegeven is .
a De lijn raakt de grafiek van . Bereken exact .
b De lijn raakt de grafiek van in . Bereken exact de coördinaten van .
Antwoord
a f′(x) = 2 · ½(x − 4)^(−½) = 1/√(x − 4).
f(5) = 2, dus k gaat door (5, 2): 5 + b = 2, dus b = −3.
b l gaat door O en door A(x, f(x)). Dus rc_l = f(x)/x, en dat moet gelijk zijn aan f′(x):
f(8) = 2√4 = 4, dus A(8, 4).
Uitleg
Les 11.4b. a Los op. b Een lijn door door het punt heeft richtingscoëfficiënt . Raken betekent dat dit gelijk is aan .
Opdracht 60
Opdracht
Gegeven is . De grafiek heeft randpunt en snijdt de -as in . De lijn raakt de grafiek in . Schuif je omhoog, dan ontstaat de lijn door .
a Bereken exact .
b Vul in: groter dan, kleiner dan of gelijk aan. De afstand tussen en is … de waarde van .
Antwoord
a 4x + 6 = 0 geeft x = −1½, dus A(−1½, 6).
Dus B(2½, 0).
rc_k = f′(2½) = −3/√16 = −¾. k: y = −¾x + b door B geeft −1⅞ + b = 0, dus k: y = −¾x + 1⅞.
Op k hoort bij x = −1½ de waarde y = 1⅛ + 1⅞ = 3. De lijn moet 6 − 3 = 3 omhoog, dus c = 3.
b De afstand tussen k en l is kleiner dan de waarde van c. De afstand meet je loodrecht op de lijnen, en die is korter dan de verticale verschuiving c.
Uitleg
Les 11.4b. Bereken de raaklijn in en kijk hoeveel die lijn onder ligt. b De afstand tussen twee evenwijdige lijnen meet je loodrecht.
Opdracht 61
Opdracht
.
a Bereken exact , en als het randpunt is en de grafiek door gaat.
b Neem , en . De lijn raakt de grafiek in het snijpunt met de -as. De lijn is de horizontale lijn door het randpunt en de verticale lijn door het randpunt. Bereken exact de oppervlakte van de driehoek die , en insluiten.
Antwoord
a Het randpunt ligt waar 2x + c = 0, dus bij (−½c, a). Dus a = 2 en −½c = 2½, c = −5.
f(x) = 2 + b√(2x − 5) door B(3, −1): 2 + b√1 = −1, dus b = −3.
b f(x) = 3 − 1½√(2x + 3). Het randpunt is (−1½, 3).
Het snijpunt met de x-as is (½, 0).
rc_k = f′(½) = −3/(2 · 2) = −¾. k: y = −¾x + b door (½, 0) geeft b = ⅜.
k: y = −¾x + ⅜.
- k met l: y = 3 geeft −¾x = 2⅝, dus x = −3½.
- k met m: x = −1½ geeft y = 1⅛ + ⅜ = 1½.
De driehoek heeft hoekpunten (−1½, 3), (−3½, 3) en (−1½, 1½). De rechthoekszijden zijn 2 en 1½.
De oppervlakte is ½ · 2 · 1½ = 1½.
Uitleg
Les 11.4a en 11.4b. a Het randpunt is . b Teken de driehoek: een rechthoekige driehoek met rechthoekszijden langs en .
Opdracht 62
Opdracht
a Bewijs dat de grafiek van een halve cirkel is.
b Onderzoek of de grafieken van en halve cirkels zijn.
Antwoord
a
Dit is de cirkel met middelpunt (4, 1) en straal 5. Omdat y − 1 ≥ 0, is de grafiek alleen de bovenste helft: een halve cirkel.
b Bij g:
Er staat een minteken voor y², dus dit is geen cirkel. De grafiek van g is geen halve cirkel.
Bij h:
Met y ≥ 0 is de grafiek van h de bovenste helft van de cirkel met middelpunt (−3, 0) en straal √17: een halve cirkel.
Uitleg
Les 11.4a en H10. Breng alles naar één kant en kwadraatafsplitsen geeft een cirkelvergelijking. Een minteken voor geeft geen cirkel.
Opdracht C9
Opdracht
Gegeven is .
a Bepaal het domein en het bereik van .
b Schrijf in de vorm .
c De lijn met richtingscoëfficiënt raakt de grafiek van . Stel algebraïsch de formule van op.
Antwoord
a 4 − 2x = 0 geeft x = 2, dus het randpunt is (2, 5). D_f = ⟨←, 2] en B_f = ⟨←, 5].
b
c
f(−6) = 5 − 3 · 4 = −7. k: y = ¾x + b door (−6, −7) geeft −4½ + b = −7, dus b = −2½.
k: y = ¾x − 2½.
Uitleg
Herhaling van les 11.4a en 11.4b.
11.4 Wortelfuncties nagekeken?
20 opdrachten
Zo pak je het aan
De grafiek van een gebroken lineaire functie f(x) = (ax + b)/(cx + d) is een hyperbool met twee asymptoten:
- Verticale asymptoot: stel de noemer gelijk aan 0.
- Horizontale asymptoot: bedenk wat f(x) wordt voor grote x. Alleen de termen met x tellen dan nog mee.
x vrijmaken in y = (ax + b)/(cx + d): vermenigvuldig met de noemer, breng de termen met x naar links, haal x buiten haakjes en deel.
Differentiëren gaat met de kettingregel als je schrijft 1/(cx + d) = (cx + d)⁻¹. Bij een functie als (ax² + bx + c)/(dx) deel je eerst uit, zodat je een som van machten van x krijgt.
Opdracht 63
Opdracht
Gegeven is .
a Hoe ontstaat de grafiek van uit die van ?
b Geef de formules van de asymptoten en schets de grafiek van .
c Toon aan dat .
Antwoord
a Translatie (2, 4) van y = 1/x.
b De verticale asymptoot is x = 2, de horizontale y = 4. De grafiek is de hyperbool y = 1/x, verschoven zodat de takken rechtsboven en linksonder het snijpunt (2, 4) van de asymptoten liggen.
c
Uitleg
Les 11.5a. in plaats van is een translatie naar rechts, een translatie omhoog. Bij c schrijf je 4 als .
Opdracht 64
Opdracht
Kijk naar het voorbeeld in de les: . De lijn raakt de grafiek in , en .
De lijn is evenwijdig met en raakt de grafiek van in . Stel algebraïsch de formule van op.
Antwoord
f′(x) = −6/(2x − 4)². l ∥ k, dus rc_l = −⅔.
x = 3½ is A, dus x_C = ½. f(½) = 3/(−3) − 1 = −2, dus C(½, −2).
l: y = −⅔x + b door C geeft −⅓ + b = −2, dus b = −1⅔.
l: y = −⅔x − 1⅔.
Uitleg
Les 11.5b. Los op. Een van de oplossingen is zelf.
Opdracht 65
Opdracht
Stel de formules op van de asymptoten van de grafiek.
a
b
c
Antwoord
a 4 − x = 0 geeft de verticale asymptoot x = 4. Voor grote x is f(x) ≈ 3x/−x = −3, dus de horizontale asymptoot is y = −3.
b 2x + 5 = 0 geeft de verticale asymptoot x = −2½. Voor grote x is g(x) ≈ 2x/2x = 1, dus de horizontale asymptoot is y = 1.
c 4x − 1 = 0 geeft de verticale asymptoot x = ¼. Voor grote x is h(x) ≈ 2 − x/4x = 1¾, dus de horizontale asymptoot is y = 1¾.
Uitleg
Les 11.5a. Verticaal: noemer is 0. Horizontaal: voor grote tellen alleen de termen met .
Opdracht 66
Opdracht
Maak vrij.
a
b
c
Antwoord
a
b
c
Uitleg
Les 11.5a. Vermenigvuldig met de noemer, zet de termen met links, haal buiten haakjes en deel.
Opdracht 67
Opdracht
Maak vrij.
a
b
c
Antwoord
a
b
c
Uitleg
Les 11.5a. Dezelfde aanpak: , en behandel je gewoon als een getal.
Opdracht 68
Opdracht
Bij het testen van een thermoskan geldt voor de temperatuur , met de tijd in uren en in °C.
a De grafiek van heeft een horizontale asymptoot. Welke lijn is dat, en wat betekent die in de praktijk?
b Druk uit in en bereken na hoeveel minuten de temperatuur 25 °C is.
c Toon aan dat hetzelfde is. Bereken algebraïsch en geef de betekenis.
Antwoord
a Voor grote t is T ≈ 80t/4t = 20, dus de horizontale asymptoot is T = 20. Op den duur zakt de temperatuur tot vrijwel 20 °C (de kamertemperatuur).
b
T = 25 geeft t = 165/20 = 8,25 uur. Dat is 8,25 · 60 = 495 minuten.
c
T = 20 + 180(4t + 3)⁻¹ geeft T′ = −180(4t + 3)⁻² · 4 = −720/(4t + 3)².
T′(3) = −720/225 = −3,2. Na 3 uur daalt de temperatuur met 3,2 °C per uur.
Uitleg
Les 11.5a en 11.5b. b Maak vrij zoals bij opdracht 66. c Een negatieve afgeleide betekent dat de temperatuur daalt.
Opdracht 69
Opdracht
Gegeven is . De grafiek snijdt de -as in . De lijn raakt de grafiek in . De lijn gaat door en staat loodrecht op . snijdt de grafiek ook in .
Bereken exact de coördinaten van .
Antwoord
Dus A(−½, 0). f′(x) = −10(2x − 1)⁻² · 2 = −20/(2x − 1)², dus rc_k = f′(−½) = −20/4 = −5.
l ⊥ k, dus rc_l = ⅕. l: y = ⅕x + b door A geeft b = ⅒, dus l: y = ⅕x + ⅒.
Vermenigvuldig ⅕x + ⅒ = 10/(2x − 1) + 5 met 10(2x − 1):
D = 10 000 + 816 = 10 816, √D = 104. x = (100 ± 104)/8, dus x = 25½ ∨ x = −½.
x = 25½ geeft y = 5⅒ + ⅒ = 5⅕, dus B(25½, 5⅕).
Uitleg
Les 11.5b. Loodrecht: . Maak bij het snijden eerst de breuken weg door met te vermenigvuldigen.
Opdracht 70
Opdracht
Gegeven is .
a Stel de formules op van de asymptoten.
b Druk uit in bij .
c De grafiek snijdt de -as in . De lijn raakt de grafiek in . De lijn is evenwijdig met en raakt de grafiek in . Bereken exact de afstand tussen en .
Antwoord
a 2x − 1 = 0 geeft de verticale asymptoot x = ½. Voor grote x is 6/(2x − 1) ≈ 0, dus de horizontale asymptoot is y = 2.
b
c f(x) = 0 geeft 6/(2x − 1) = 2, dus 2x − 1 = 3 en A(2, 0).
f′(x) = 6(2x − 1)⁻² · 2 = 12/(2x − 1)², dus rc_k = f′(2) = 12/9 = 1⅓.
Dus x_B = −1. f(−1) = 2 − 6/(−3) = 4, dus B(−1, 4).
Uitleg
Les 11.5a en 11.5b. c Evenwijdig: los op. De afstand bereken je met Pythagoras.
Opdracht 71
Opdracht
Gegeven is . De grafiek snijdt de -as in en de -as in . De grafiek van gaat door en raakt de grafiek van in .
a Bereken exact .
b Raken in betekent dat de hellingen van en in gelijk zijn. Bereken exact .
c Bereken met de coördinaten van exact .
Antwoord
a 6/√(2x + 1) = 3 geeft √(2x + 1) = 2, dus x = 1½ en A(1½, 0).
f(0) = 6/1 − 3 = 3, dus B(0, 3). g(0) = c, dus c = 3.
b
f′(0) = −6. g′(x) = 2ax + b, dus g′(0) = b. Raken in B: b = −6.
c g(x) = ax² − 6x + 3 door A(1½, 0):
Uitleg
Les 11.5b. . Raken betekent: zelfde punt en zelfde helling.
Opdracht 72
Opdracht
Gebruik opdracht 71. De grafiek van gaat door en raakt de grafiek van in .
Stel het voorschrift van op.
Antwoord
h door B(0, 3) geeft r = 3. h door A(1½, 0) geeft 2¼p + 1½q + 3 = 0.
f′(1½) = −6/(4 · 2) = −¾. h′(x) = 2px + q, dus h′(1½) = 3p + q = −¾.
Uit 3p + q = −¾ volgt q = −¾ − 3p. Invullen:
q = −¾ − 2½ = −3¼. Dus h(x) = ⅚x² − 3¼x + 3.
Uitleg
Les 11.5b. Drie voorwaarden (door , door , zelfde helling in ) geven drie vergelijkingen voor , en .
Opdracht 73
Opdracht
Gegeven is .
a Toon aan dat .
b Toon aan dat en bereken exact de extreme waarden van .
Antwoord
a
b f(x) = x − 3/2 + 9x⁻¹ geeft f′(x) = 1 − 9x⁻² = 1 − 9/x².
f′(x) = 0 geeft x² = 9, dus x = 3 ∨ x = −3.
Max. is f(−3) = −3 − 1½ − 3 = −7½ en min. is f(3) = 3 − 1½ + 3 = 4½.
Uitleg
Les 11.5c. Deel elke term van de teller door . Dan kun je met machten van differentiëren.
Opdracht 74
Opdracht
Kijk naar de functie uit de les: , met .
a De grafiek heeft twee raaklijnen met richtingscoëfficiënt , met raakpunten (links) en . Bereken exact de coördinaten van en .
b De lijn snijdt de grafiek in één punt. Bereken exact de coördinaten.
c Onderzoek algebraïsch of de lijn de grafiek snijdt.
Antwoord
a
f(1) = ½ + ¾ + 2 = 3¼ en f(−1) = −½ + ¾ − 2 = −1¾. Dus A(−1, −1¾) en B(1, 3¼).
b
y = ½ · −2⅔ = −1⅓, dus het punt is (−2⅔, −1⅓).
c
Geen oplossing, dus de lijn snijdt de grafiek van f niet. (Het is de scheve asymptoot van de grafiek.)
Uitleg
Les 11.5c. b en c Vermenigvuldig met ; de termen met vallen weg.
Opdracht 75
Opdracht
Gegeven is . De toppen van de grafiek zijn en .
a Bewijs dit.
b De lijn gaat door de toppen. Bereken exact de afstand van tot .
c De lijn snijdt de grafiek in . De lijn raakt de grafiek in . Bereken exact het snijpunt van met de -as.
d De grafiek heeft twee raaklijnen met richtingscoëfficiënt . Bereken exact de raakpunten.
e met domein . De grafiek van komt steeds dichter bij die van . Bereken exact voor welke geldt .
Antwoord
a f(x) = x − 4 + 4/x = x − 4 + 4x⁻¹, dus f′(x) = 1 − 4/x².
f′(x) = 0 geeft x² = 4, dus x = 2 ∨ x = −2. f(2) = 0 en f(−2) = −2 − 4 − 2 = −8. De toppen zijn (2, 0) en (−2, −8).
b rc_k = (0 − −8)/(2 − −2) = 2, dus k: y = 2x − 4. De lijn m door O loodrecht op k is y = −½x.
y = −⅘, dus het voetpunt is S(1⅗, −⅘).
c (x² − 4x + 4)/x = x geeft x² − 4x + 4 = x², dus x = 1 en A(1, 1).
rc_l = f′(1) = 1 − 4 = −3. l: y = −3x + b door A geeft b = 4, dus l: y = −3x + 4.
y = 0 geeft x = 1⅓, dus B(1⅓, 0).
d 1 − 4/x² = ¾ geeft x² = 16, dus x = 4 ∨ x = −4.
f(4) = 1 en f(−4) = −4 − 4 − 1 = −9. De raakpunten zijn (4, 1) en (−4, −9).
e f(x) − g(x) = x − 4 + 4/x − (x − 4) = 4/x.
4/x < ⅒ met x > 0 geeft x > 40.
Uitleg
Les 11.5c en H10. b De afstand van tot is de afstand tot het voetpunt van de loodlijn. e Werk eerst uit.
Opdracht 76
Opdracht
Gegeven is . De grafiek is symmetrisch in de -as.
a De lijn snijdt de grafiek in en , met . Bereken exact .
b De lijn raakt de grafiek in met . Bereken exact het snijpunt van met de -as.
c De lijn met richtingscoëfficiënt raakt de grafiek. Bereken exact het snijpunt van met de -as.
is een punt op de grafiek met . De rechthoek heeft en op de grafiek en en op de -as (zie de figuur in het boek).
d Een verticale zijde van de rechthoek is 8. Bereken exact de omtrek.
e Kies zo dat de omtrek minimaal is. Bereken algebraïsch de coördinaten van in twee decimalen.
Antwoord
a A en B liggen symmetrisch t.o.v. de y-as, dus x_B = 1½.
b f(x) = 12½x⁻² geeft f′(x) = −25x⁻³ = −25/x³.
rc_k = f′(2) = −3⅛ en f(2) = 3⅛, dus C(2, 3⅛).
k: y = −3⅛x + b door C geeft −6¼ + b = 3⅛, dus b = 9⅜. Het snijpunt met de y-as is (0, 9⅜).
c −25/x³ = ⅕ geeft x³ = −125, dus x = −5. f(−5) = 25/50 = ½.
l: y = ⅕x + b door (−5, ½) geeft −1 + b = ½, dus l: y = ⅕x + 1½.
y = 0 geeft ⅕x = −1½, dus x = −7½. Het snijpunt met de x-as is (−7½, 0).
d f(x) = 8 geeft 16x² = 25, dus x = ±1¼. P = (1¼, 8) en Q = (−1¼, 8).
De horizontale zijde PQ is 2 · 1¼ = 2½, de verticale zijde is 8.
De omtrek is 2 · 2½ + 2 · 8 = 21.
e P(p, 25/(2p²)) met p > 0. De rechthoek is 2p breed en 25/(2p²) hoog.
Voor kleine p is O groot en voor grote p ook, dus dit is een minimum.
p ≈ 2,32 en f(p) ≈ 2,32, dus P(2,32; 2,32).
Uitleg
Les 11.5c. d en e De rechthoek is breed, want ligt symmetrisch bij . De omtrek is .
Opdracht 77
Opdracht
Gegeven is met domein .
a Los exact op .
b Bereken exact voor welke de functie minimaal is en geef dat minimum.
c Bereken exact voor welke de functie maximaal is en geef dat maximum.
Antwoord
a
x = −⅙π + k · 2π ∨ x = 1⅙π + k · 2π. Op [−2π, 2π]:
x = −⅚π ∨ x = −⅙π ∨ x = 1⅙π ∨ x = 1⅚π.
f(x) > ⅘ als de noemer kleiner is, dus als sin(x) < −½. Uit de grafiek:
−⅚π < x < −⅙π ∨ 1⅙π < x < 1⅚π.
b sin(x) is maximaal 1 voor x = ½π + k · 2π. Dan is de noemer maximaal 7. f is minimaal ²⁄₇ voor x = −1½π en x = ½π.
c sin(x) is minimaal −1 voor x = −½π + k · 2π. Dan is de noemer minimaal 1. f is maximaal 2 voor x = −½π en x = 1½π.
Uitleg
Les 11.5c. Een breuk met een vaste teller is het kleinst als de noemer het grootst is, en omgekeerd.
Opdracht 78
Opdracht
Op is . De grafiek snijdt de -as in en en heeft top .
a Bereken exact de oppervlakte van driehoek .
ligt op de grafiek met . is de loodrechte projectie van op de -as.
b Bereken exact de oppervlakte van driehoek als samenvalt met .
c Bereken exact als de oppervlakte van driehoek maximaal is.
d Bereken met differentiëren voor welke de oppervlakte van driehoek maximaal is. Rond af op drie decimalen.
Antwoord
a −x² + 10x − 16 = 0 geeft (x − 2)(x − 8) = 0, dus A(2, 0) en B(8, 0).
f(x) = −x + 10 − 16x⁻¹, dus f′(x) = −1 + 16/x².
f′(x) = 0 geeft x² = 16, dus x_T = 4 (want x > 0). f(4) = (−16 + 40 − 16)/4 = 2, dus T(4, 2).
O(△ABT) = ½ · 6 · 2 = 6.
b P = T(4, 2), dus OQ = 4 en PQ = 2. O(△OPQ) = ½ · 4 · 2 = 4.
c
dO/dp = −p + 5 = 0 geeft p = 5. f(5) = (−25 + 50 − 16)/5 = 1⅘, dus P(5, 1⅘).
d AQ = p − 2, dus:
dO/dp = −p + 6 − 16/p². dO/dp = 0 geeft (met de GR, optie nulpunt) p = 5,4641…
Algebraïsch kan ook: vermenigvuldig met p² en je krijgt p³ − 6p² + 16 = 0, oftewel (p − 2)(p² − 4p − 8) = 0. Met 2 < p < 8 geeft dat p = 2 + 2√3.
Voor p ≈ 5,464 is de oppervlakte van driehoek APQ maximaal.
Uitleg
Les 11.5c. Schrijf de oppervlakte als functie van en zet de afgeleide gelijk aan 0.
Opdracht C10
Opdracht
Stel de formules op van de asymptoten.
a
b
Antwoord
a 3 − 2x = 0 geeft de verticale asymptoot x = 1½. Voor grote x is f(x) ≈ 4x/−2x = −2, dus de horizontale asymptoot is y = −2.
b 3x − 2 = 0 geeft de verticale asymptoot x = ⅔. Voor grote x is x/(3x − 2) ≈ ⅓, dus g(x) ≈ 2⅔. De horizontale asymptoot is y = 2⅔.
Uitleg
Herhaling van les 11.5a.
Opdracht C11
Opdracht
Maak vrij.
a
b
Antwoord
a
b
Uitleg
Herhaling van les 11.5a.
Opdracht C12
Opdracht
Gegeven is . De grafiek snijdt de -as in . De lijn raakt de grafiek in .
Stel algebraïsch de formule van op.
Antwoord
8/(2x + 1) = 2 geeft 2x + 1 = 4, dus A(1½, 0).
f(x) = 2 − 8(2x + 1)⁻¹ geeft f′(x) = 8(2x + 1)⁻² · 2 = 16/(2x + 1)².
rc_k = f′(1½) = 16/16 = 1. k: y = x + b door A geeft b = −1½.
k: y = x − 1½.
Uitleg
Herhaling van les 11.5b.
Opdracht C13
Opdracht
Gegeven is .
Bereken exact de extreme waarden van .
Antwoord
f′(x) = 0 geeft 2x² = 18, dus x = 3 ∨ x = −3.
Max. is f(−3) = −1½ + 3 − 1½ = 0 en min. is f(3) = 1½ + 3 + 1½ = 6.
Uitleg
Herhaling van les 11.5c.
11.5 Gebroken functies nagekeken?
11 opdrachten
Zo pak je het aan
Hier oefen je alles uit het hoofdstuk door elkaar. Bepaal bij elke opgave eerst bij welke paragraaf ze hoort: evenredigheden (11.1), standaardgrafieken en transformaties (11.2), tweede- en derdegraadsfuncties (11.3), wortelfuncties (11.4) of gebroken functies (11.5).
Test 1
Opdracht
a is evenredig met . Voor is . Stel de formule op; rond af op twee decimalen.
b is omgekeerd evenredig met . Voor is . Stel de formule op.
Antwoord
a A = a · p^0,55 met p = 10 en A = 20:
De formule is A = 5,64p^0,55.
b B = a/r³ met r = 6 en B = 0,5 geeft a = 0,5 · 216 = 108. De formule is B = 108/r³.
Uitleg
Herhaling van les 11.1a. Schrijf de vorm op ( of ) en vul het punt in.
Test 2
Opdracht
Bij orgelpijpen is de diameter (in mm) evenredig met een macht van de lengte (in mm). Bij hoort , bij hoort .
a Stel de formule op. Rond af op drie decimalen.
b Een andere pijp heeft diameter 37 mm. Bereken de lengte in hele millimeters.
Antwoord
a D = aL^p. Invullen geeft a · 150^p = 15 en a · 870^p = 64. Maak a vrij:
Met de GR (snijpunt): p = 0,8253… en a = 0,2399…. De formule is D = 0,240L^0,825.
b 0,240L^0,825 = 37 geeft met de GR L = 448,8…. De pijp is 449 mm lang.
Uitleg
Herhaling van les 11.1a. Twee punten geven een stelsel. Maak in beide vrij en los op met de GR. Gebruik bij b de afgeronde formule.
Test 3
Opdracht
Maak vrij en schrijf het antwoord als . Rond zo nodig af op twee decimalen.
a
b
Antwoord
a
Dus x = 0,30y^0,4.
b
Dus x = 1,89y^−0,75.
Uitleg
Herhaling van les 11.1b. Schrijf eerst alles als één macht van : en .
Test 4
Opdracht
Gegeven is .
a Hoeveel keer zo groot wordt als verdubbelt? Rond af op één decimaal.
b Met hoeveel procent neemt toe als verdubbelt?
Antwoord
a Vervang t door 2t: N* = 3 · (2t)^2,1 = 2^2,1 · 3t^2,1 ≈ 4,3N. N wordt ongeveer 4,3 keer zo groot.
b t = (⅓N)^(1/2,1). Vervang N door 2N:
t neemt met 39,1% toe als N verdubbelt.
Uitleg
Herhaling van les 11.1c. Vervang de variabele door 2 keer die variabele. Bij b maak je eerst vrij.
Test 5
Opdracht
Gegeven is .
a Hoe ontstaat de grafiek van uit die van ?
b De grafiek van is een sinusoïde met een periode die twee keer zo groot is als die van , een amplitude die de helft is, en een beginpunt dat rechts en 5 onder een beginpunt van ligt. Stel een voorschrift op in de vorm .
Antwoord
a Translatie (π, 0) geeft y = sin(x − π). × ⅓ t.o.v. de y-as geeft y = sin(3x − π). × 2 t.o.v. de x-as geeft y = 2 sin(3x − π). Translatie (0, 1) geeft f.
b f(x) = 1 + 2 sin(3(x − ⅓π)). Evenwichtsstand 1, amplitude 2, periode ⅔π en beginpunt (⅓π, 1).
Voor g: amplitude 1, periode 2 · ⅔π = 1⅓π en beginpunt (⅓π + ½π, 1 − 5) = (⅚π, −4). De evenwichtsstand is −4.
c = 2π/(1⅓π) = 1½ en d = 1½ · ⅚π = 1¼π.
g(x) = −4 + sin(1½x − 1¼π).
Uitleg
Herhaling van les 11.2a. Lees van evenwichtsstand, amplitude, periode en beginpunt af. Dan en .
Test 6
Opdracht
Gegeven zijn , en .
a Schrijf in de vorm .
b Schrijf in de vorm .
c Bewijs dat te schrijven is als .
Antwoord
a s(x) = 3^(x + 2) + 3^(x − 1) = 9 · 3ˣ + ⅓ · 3ˣ = 9⅓ · 3ˣ.
b
c k(x) = ³log(3^(x + 2)) − 2 = x + 2 − 2 = x.
Uitleg
Herhaling van les 11.2b. en .
Test 7
Opdracht
De parabool snijdt de -as in en en de -as in . De lijn raakt in , de lijn gaat door en de top . en snijden elkaar in .
a Bereken exact de coördinaten van .
b Bereken de hoek tussen en in graden. Rond af op één decimaal.
Antwoord
a p: y = a(x − 1)(x − 3). Door C(0, 3): 3a = 3, dus a = 1 en p: y = x² − 4x + 3.
y′ = 2x − 4, dus rc_k = y′(3) = 2. k: y = 2x + b door B(3, 0) geeft k: y = 2x − 6.
x_top = 2 en y_top = −1, dus T(2, −1). rc_l = (−1 − 3)/(2 − 0) = −2, dus l: y = −2x + 3.
y = 4½ − 6 = −1½, dus S(2¼, −1½).
b α = 63,43…° en β = −63,43…°. α − β = 126,86…°, dus ∠(k, l) = 180° − 126,86…° ≈ 53,1°.
Uitleg
Herhaling van les 11.3a. Nulpunten bekend, dus . De hoek tussen twee lijnen volgt uit de richtingshoeken.
Test 8
Opdracht
Gegeven is . De grafiek snijdt de -as in , en (van links naar rechts). De lijn raakt de grafiek in . De lijn snijdt loodrecht in en snijdt de grafiek ook in en .
Bereken algebraïsch het verschil tussen de -coördinaten van en . Rond het eindantwoord af op twee decimalen.
Antwoord
f(x) = −(x + 2)(x − 2)(x − 1), dus A(−2, 0), B(1, 0) en C(2, 0).
f(x) = −x³ + x² + 4x − 4, dus f′(x) = −3x² + 2x + 4. f′(1) = 3, dus rc_l = −⅓.
l: y = −⅓x + ⅓ = −⅓(x − 1).
x_D = −√(4⅓) en x_E = √(4⅓). Het verschil is 2√(4⅓) ≈ 4,16.
Uitleg
Herhaling van les 11.3b en 11.3c. Schrijf als , dan geeft de snijpunten.
Test 9
Opdracht
Gegeven is .
a Bereken het randpunt en geef het domein en het bereik van .
b Stel algebraïsch de formule op van de lijn die de grafiek raakt in het punt met .
c Schrijf in de vorm .
Antwoord
a 5 − 2x = 0 geeft x = 2½, dus het randpunt is (2½, −1). D_f = ⟨←, 2½] en B_f = [−1, →⟩.
b
y_A = −⅔ geeft ⅓√(5 − 2x) = ⅓, dus √(5 − 2x) = 1 en x = 2. A(2, −⅔).
rc_k = f′(2) = −⅓. k: y = −⅓x + b door A geeft b = 0, dus k: y = −⅓x.
c
Uitleg
Herhaling van les 11.4a en 11.4b.
Test 10
Opdracht
De grafiek van snijdt de -as in . De lijn raakt de grafiek in en snijdt de horizontale asymptoot in en de verticale asymptoot in .
a Bereken exact de coördinaten van en .
b Maak vrij bij .
Antwoord
a 7/(2x − 8) = −3½ geeft 2x − 8 = −2, dus A(3, 0).
f′(x) = −7(2x − 8)⁻² · 2 = −14/(2x − 8)², dus rc_k = f′(3) = −3½.
k: y = −3½x + b door A geeft b = 10½, dus k: y = −3½x + 10½.
De asymptoten zijn x = 4 en y = 3½.
- y = 3½ geeft −3½x = −7, dus x = 2 en P(2, 3½).
- x = 4 geeft y = −14 + 10½ = −3½, dus Q(4, −3½).
b
Uitleg
Herhaling van les 11.5a en 11.5b. Bereken de raaklijn en snijd die met de asymptoten.
Test 11
Opdracht
Gegeven is .
a De lijn gaat door de toppen van de grafiek. Bewijs dat .
b De grafiek heeft twee raaklijnen met richtingscoëfficiënt . Bereken exact de -coördinaten van de raakpunten.
Antwoord
a f(x) = x + ½ + 9x⁻¹, dus f′(x) = 1 − 9/x². f′(x) = 0 geeft x = 3 ∨ x = −3.
f(−3) = −5½ en f(3) = 6½. De toppen zijn (−3, −5½) en (3, 6½).
rc_k = (6½ − −5½)/6 = 2, dus k: y = 2x + ½. De lijn door O loodrecht op k is y = −½x.
y = ⅒, dus S(−⅕, ⅒).
b 1 − 9/x² = −5 geeft x² = 1½, dus x = √(1½) ∨ x = −√(1½).
Uitleg
Herhaling van les 11.5c. a De afstand van tot is de afstand tot het voetpunt van de loodlijn uit .
Kennis- en vaardighedentest nagekeken?
5 opdrachten
Zo pak je het aan
In de gemengde opgaven komt alles uit het hoofdstuk samen. Maak bij een lange opgave eerst een stappenplan, en let op wat er gevraagd wordt: exact, algebraïsch of afgerond.
Gemengd 1
Opdracht
Gegeven is , met .
a Toon dit aan.
b Bewijs dat een top van de grafiek van op de -as ligt.
De lijn raakt de grafiek in het punt met .
c De lijn is evenwijdig met en gaat door het snijpunt van de grafiek met de -as. De lijnen en snijden de -as in en . Bereken exact het verschil tussen de -coördinaten van en .
d De lijn is evenwijdig met , gaat door het snijpunt van de grafiek met de positieve -as en snijdt de grafiek ook in en . Bereken exact de -coördinaten van en .
Antwoord
a
Dus f′(x) = −1½x² − 2x + 2.
b f′(x) = 0 geeft 3x² + 4x − 4 = 0, oftewel (3x − 2)(x + 2) = 0. Dus x = ⅔ ∨ x = −2.
f(−2) = −½ · 0 · −4 = 0, dus de top (−2, 0) ligt op de x-as.
c f(1) = −½ · 9 · −1 = 4½ en rc_k = f′(1) = −1½. k: y = −1½x + 6, dus C(4, 0).
f(0) = 4, dus B(0, 4). l: y = −1½x + 4. y = 0 geeft x = 2⅔, dus D(2⅔, 0).
x_C − x_D = 4 − 2⅔ = 1⅓.
d f(x) = 0 geeft x = −2 ∨ x = 2, dus E(2, 0). m: y = −1½x + 3 = −1½(x − 2).
x_P = −2 + √3 en x_Q = −2 − √3.
Uitleg
Les 11.3b en 11.3c. c en d Evenwijdig betekent dezelfde richtingscoëfficiënt . Schrijf als , dan geeft de snijpunten.
Gemengd 2
Opdracht
Voor de hartslag van dieren geldt , met in slagen per minuut en het gewicht in kg. Rond af op gehelen, tenzij anders vermeld.
a Bereken de verwachte hartslag van een hamster van 120 gram, in slagen per seconde.
b Een walvis van 70 000 kg had een gemeten hartslag van 13 slagen per minuut. Bereken het verschil met de hartslag volgens de formule.
c Een haas is twee keer zo zwaar als een konijn. Hoeveel keer zo hoog is de hartslag van het konijn als die van de haas? Rond af op twee decimalen.
d Schrijf de formule in de vorm . Geef in wetenschappelijke notatie, afgerond op één decimaal.
e Een dier heeft een drie keer zo hoge hartslag als een ander dier. Bereken de verhouding van de gewichten.
Antwoord
a 120 gram = 0,12 kg. H = 280/0,12^0,25 = 475,7… slagen per minuut. Dat is 475,7…/60 ≈ 8 slagen per seconde.
b H = 280/70 000^0,25 ≈ 17. Het verschil met de meting is 17 − 13 = 4 slagen per minuut.
c Vervang G door 2G:
Dus H_konijn = 2^0,25 · H_haas ≈ 1,19 · H_haas. De hartslag van het konijn is ongeveer 1,19 keer zo hoog.
d
280⁴ ≈ 6,1 · 10⁹, dus G = 6,1 · 10⁹/H⁴ (a = 6,1 · 10⁹ en b = 4).
e Vervang H door 3H: G* = 6,1 · 10⁹/(3H)⁴ = G/81. De gewichten verhouden zich als 1 : 81. Het dier met de hoge hartslag is 81 keer zo licht.
Uitleg
Les 11.1c. a 120 gram is 0,12 kg, en een minuut heeft 60 seconden. c Vervang door en let op welke hartslag je door welke deelt. e Vervang door in de formule van d.
Gemengd 3
Opdracht
Gegeven is .
a Hoe ontstaat de grafiek van uit die van ?
b Los algebraïsch op .
c De parabool heeft dezelfde top als de grafiek van , gaat door en snijdt de -as in en . Bereken exact de afstand tussen en .
d De lijn raakt de grafiek in met en snijdt de -as in en de -as in . Bereken exact de oppervlakte van driehoek .
e De grafiek van wordt naar rechts en naar beneden geschoven. De top van de beeldgrafiek is . Bereken exact en .
Antwoord
a Translatie (1, −6) geeft y = (x − 1)⁴ − 6. × ½ t.o.v. de y-as geeft y = (2x − 1)⁴ − 6. × −1 t.o.v. de x-as geeft f(x) = −(2x − 1)⁴ + 6.
b
c De top van f is (½, 6), dus p: y = a(x − ½)² + 6. Door (3½, 4½): 9a + 6 = 4½, dus a = −⅙.
d(P, Q) = 6½ − −5½ = 12.
d f′(x) = −4(2x − 1)³ · 2 = −8(2x − 1)³, dus rc_k = f′(1) = −8. f(1) = 5, dus A(1, 5).
k: y = −8x + b door A geeft b = 13. k: y = −8x + 13, dus C(0, 13). y = 0 geeft x = 1⅝, dus B(1⅝, 0).
e De top van f is (½, 6) en die van h is (3, 0). Dat is een translatie 2½ naar rechts en 6 omlaag. Dus a = 2½ en b = 6.
Uitleg
Les 11.2a, 11.3a en 11.3c. De top van ligt waar . d Gebruik de kettingregel voor .
Gemengd 4
Opdracht
Gegeven zijn en .
a Bewijs dat het randpunt van de grafiek van samenvalt met het snijpunt van de asymptoten van de grafiek van .
b Toon algebraïsch aan dat de grafieken van en elkaar snijden in een punt op de -as.
c Bereken welke waarden aanneemt voor .
d De lijn raakt de grafiek van in het punt met . Stel algebraïsch de formule van op.
e De lijn snijdt de grafiek van in en . Bereken exact de lengte van .
f Schrijf in de vorm .
g Druk uit in bij .
Antwoord
a Het randpunt van f ligt waar 5 − 2x = 0, dus bij (2½, −1).
De verticale asymptoot van g is x = 2½ (noemer 0). Voor grote x is g(x) ≈ 2x/−2x = −1, dus de horizontale asymptoot is y = −1. De asymptoten snijden elkaar in (2½, −1): hetzelfde punt.
b f(x) = 0 geeft ½√(5 − 2x) = 1, dus 5 − 2x = 4 en x = ½. g(x) = 0 geeft 2x − 1 = 0, dus x = ½. Beide grafieken gaan door (½, 0).
c f(−10) = −1 + ½√25 = 1½. De grafiek daalt naar het randpunt (2½, −1), dus voor x > −10 geldt −1 ≤ f(x) < 1½.
d ½√(5 − 2x) = ½ geeft 5 − 2x = 1, dus x = 2 en A(2, −½).
rc_k = f′(2) = −½. k: y = −½x + b door A geeft −1 + b = −½, dus k: y = −½x + ½.
e
x = −1½ ∨ x = 2, dus B(−1½, −½) en C(2, 3).
f
g
Uitleg
Les 11.4 en 11.5. c Gebruik de vorm van de grafiek: hij daalt naar het randpunt. e Vermenigvuldig met de noemer en los de kwadratische vergelijking op.
Gemengd 5
Opdracht
Gegeven zijn , en .
a Bereken algebraïsch de snijpunten van de grafiek van met de -as.
b . Schrijf het voorschrift van als één breuk.
c . Schrijf het voorschrift van als één breuk.
d . Bereken exact voor welke de grafiek van door gaat.
Antwoord
a
De snijpunten zijn (0, 0) en (3, 0).
b Vul g(x) = x − 5 in voor x:
c
d Vermenigvuldig teller en noemer van de breuk met x:
l(½) = −4:
a = −½ ∨ a = 4.
Uitleg
Les 11.2b en 11.5a. Breng alles op één noemer. d Vermenigvuldig teller en noemer van de dubbele breuk met .
Gemengde opgaven nagekeken?