Exponentiële en logaritmische formules
Groeifactoren en groeipercentages, verdubbelings- en halveringstijd, werken met logaritmen, variabelen vrijmaken en de rekenregels voor logaritmen.
Klik een paragraaf open, en daarna de opdracht die je wilt nakijken.
32 opdrachten
Zo pak je het aan
Bij exponentiële groei is de formule N = b · gᵗ, met b de beginwaarde en g de groeifactor per tijdseenheid. Een groeipercentage p% hoort bij g = 1 + p/100, een afname van p% bij g = 1 − p/100.
Omzetten naar een andere tijdseenheid gaat altijd via groeifactoren: per n tijdseenheden is de groeifactor gⁿ. Zo is per kwartier de groeifactor g_uur^(1/4). Pas aan het eind reken je terug naar een percentage.
Zijn twee tijdstippen gegeven, bereken dan eerst de groeifactor over het tijdsverschil, daarna g per tijdseenheid en tot slot b. Rond tussendoor niet af.
Verdubbelingstijd T: los gᵀ = 2 op. Halveringstijd T: los gᵀ = ½ op. Met de GR voer je beide kanten in en bereken je het snijpunt.
Opdracht V1
Opdracht
Een hoeveelheid wordt elk jaar met 1,05 vermenigvuldigd. Op ( in jaren) is .
a Stel de formule op van als functie van .
b Bereken voor .
c Hoeveel neemt toe in het tiende jaar? (Het tiende jaar loopt van tot .)
Antwoord
a Beginwaarde 87 en groeifactor 1,05 per jaar.
b
c Het tiende jaar loopt van t = 9 tot t = 10.
De toename is 141,7… − 134,9… ≈ 7.
Uitleg
Bij exponentiële groei wordt de hoeveelheid elke tijdseenheid met hetzelfde getal vermenigvuldigd. De formule is dan , met de beginwaarde en de groeifactor (les 9.1a).
c Het tiende jaar begint bij , niet bij . De toename in dat jaar is dus . Wie uitrekent, krijgt de groei over tien jaar.
Opdracht V2
Opdracht
Een hoeveelheid wordt elk jaar met 0,87 vermenigvuldigd. Op ( in jaren) is .
a Stel de formule op van als functie van .
b Bereken voor .
c Hoeveel neemt af in het achtste jaar?
Antwoord
a
b
c Het achtste jaar loopt van t = 7 tot t = 8.
De afname is 273,5… − 237,9… ≈ 36.
Uitleg
Hetzelfde als V1, maar nu is : de hoeveelheid neemt af. Ook dan spreek je van exponentiële groei (les 9.1a). Het achtste jaar loopt van tot .
Opdracht 1
Opdracht
Op 1 januari 2025 staat er 1000 euro op een rekening. Het bedrag groeit elk jaar met 5%.
a Hoeveel is het bedrag op 1 januari 2026? En op 1 januari 2030?
b De formule is , met in jaren en op 1 januari 2025. Welk getal is ?
Antwoord
a Een toename van 5% per jaar geeft groeifactor 1,05 per jaar.
Op 1 januari 2026 is het bedrag 1050 euro, op 1 januari 2030 is het 1276,28 euro.
b g = 1,05.
Uitleg
5% erbij betekent: je houdt 100% en krijgt er 5% bij, dus 105% van het bedrag. Dat is keer 1,05 (les 9.1a). Na vijf jaar heb je vijf keer met 1,05 vermenigvuldigd, dus keer , en niet erbij.
Opdracht 2
Opdracht
In maart 2000 waren er 250 000 broedparen kieviten in Nederland. Sindsdien neemt dat aantal elk jaar met 4,5% af. De formule is , met in duizendtallen en in jaren ( in maart 2000).
a Hoeveel broedparen kwamen er bij of gingen er af van maart 2005 tot maart 2012? Rond af op duizendtallen.
b In welk jaar was het aantal broedparen de helft van het aantal in 2000?
Antwoord
a Maart 2005 is t = 5 en maart 2012 is t = 12.
198,5… − 143,8… = 54,7…, dus de afname is ongeveer 55 000 broedparen.
b Gehalveerd betekent N = 125.
Voer beide kanten in op de GR en bereken het snijpunt: t = 15,05…. Dus in 2015.
Uitleg
a Vertaal de jaartallen eerst naar : maart 2005 is , maart 2012 is . De afname is het verschil van de twee uitkomsten. staat in duizendtallen, dus een verschil van ongeveer 55 betekent ongeveer 55 000 broedparen.
b Gehalveerd betekent . Zo'n vergelijking los je op met de GR: voer beide kanten in en bereken het snijpunt (les 9.1a). valt in het jaar 2015.
Opdracht 3
Opdracht
a Een hoeveelheid groeit per jaar met 12,7%. Geef de groeifactor per jaar.
b Een hoeveelheid neemt per maand met 6,8% af. Geef de groeifactor per maand.
c De groeifactor is 1,735 per maand. Geef het groeipercentage per maand.
d De groeifactor is 0,845 per dag. Met hoeveel procent neemt de hoeveelheid per dag af?
e De groeifactor is 2,42 per jaar. Geef het groeipercentage per jaar.
f Een hoeveelheid neemt per dag met 0,7% af. Geef de groeifactor per dag.
Antwoord
a 100% + 12,7% = 112,7%, dus g = 1,127 per jaar.
b 100% − 6,8% = 93,2%, dus g = 0,932 per maand.
c 1,735 = 173,5%, dus het groeipercentage is 73,5% per maand.
d 0,845 = 84,5%, dus de afname is 100% − 84,5% = 15,5% per dag.
e 2,42 = 242%, dus het groeipercentage is 142% per jaar.
f 100% − 0,7% = 99,3%, dus g = 0,993 per dag.
Uitleg
Omrekenen tussen groeipercentage en groeifactor gaat via 100% (les 9.1a). Bij een toename tel je het percentage op bij 100%, bij een afname trek je het eraf. Daarna deel je door 100.
e Groeifactor 2,42 is 242%. De toename is dus 142%, niet 242%.
Opdracht 4
Opdracht
Begin 1990 leefden er ongeveer 400 halsbandparkieten in het wild in Nederland. Dat aantal groeit elk jaar met 12%.
a Stel de formule op van , met in jaren en begin 1990.
b Hoeveel kwamen er in 2015 bij? Rond af op honderdtallen.
c In welk jaar zijn er voor het eerst meer dan 30 000?
Antwoord
a b = 400 en g = 1,12.
b Het jaar 2015 loopt van t = 25 tot t = 26.
De toename is ongeveer 816, dus afgerond 800.
c Los op:
Het snijpunt op de GR geeft t = 38,09…. Dus in 2028.
Uitleg
b "In 2015" is het jaar van tot . Bereken beide waarden en neem het verschil.
c Los op met de GR (les 9.1a). Bij is het al 2028, want is begin 2028.
Opdracht 5
Opdracht
Op 22 maart 2014 waren er 78 mensen besmet met ebola. In de 237 dagen daarna groeide het aantal besmettingen met 2,3% per dag.
a Stel de formule op van , met in dagen en op 22 maart 2014.
b Na hoeveel dagen waren er voor het eerst meer dan 10 000 mensen besmet?
Vanaf groeide het aantal langzamer door maatregelen. Toen gold .
c Stel dat de groei zonder maatregelen exponentieel was doorgegaan. Hoeveel besmettingen zijn er tot 500 dagen na 22 maart voorkomen?
Antwoord
a b = 78 en g = 1,023 per dag.
b Los op:
De GR geeft t = 213,44…. Dus na 214 dagen.
c Zonder maatregelen geldt de exponentiële formule ook na t = 237.
De toename zonder maatregelen is 6 759 452 − 17 085 = 6 742 367.
Met maatregelen:
De toename met maatregelen is 27 123 − 17 085 = 10 038.
Er zijn dus 6 742 367 − 10 038 = 6 732 329 besmettingsgevallen voorkomen. Afhankelijk van het afronden vind je ongeveer 6,7 miljoen.
Uitleg
c Het aantal voorkomen besmettingen is het verschil tussen wat er zonder maatregelen zou zijn geweest en wat er echt was. Gebruik voor de exponentiële formule en daarna voor beide situaties de juiste formule. Omdat alles vanaf start, valt het beginaantal tegen elkaar weg.
Opdracht 6
Opdracht
Op 1 januari 2020 was het vermogen zonne-energie in Nederland 11 200 MW. Het groeit met 30% per jaar. Het vermogen windenergie was toen 6600 MW en groeit elk jaar met 1100 MW. Neem in jaren met op 1 januari 2020.
a Stel de formule op van het vermogen zonne-energie .
b Leg uit waarom de formule van het vermogen windenergie van de vorm is, en stel die formule op.
c Op welke 1 januari is het vermogen zonne-energie voor het eerst meer dan vijf keer zo groot als het vermogen windenergie?
Antwoord
a b = 11 200 en g = 1,3.
b Er komt elk jaar dezelfde hoeveelheid bij. Dat is lineaire groei, dus V_w = at + b, met a = 1100 (toename per jaar) en b = 6600 (beginwaarde).
c Los op:
De GR geeft t = 7,09…. Voor het eerst op een 1 januari is dat bij t = 8, dus op 1 januari 2028.
Uitleg
Exponentiële groei (een vast percentage) en lineaire groei (een vast aantal erbij) zien er in een formule anders uit (les 9.1a). Bij lineaire groei is de formule met de toename per jaar.
c "Vijf keer zo groot" betekent . Los dat op met de GR. Omdat het om 1 januari gaat, rond je af naar het eerstvolgende gehele .
Opdracht 7
Opdracht
Op 1 januari 2020 hadden de Verenigde Staten 331,5 miljoen inwoners. Dat aantal groeit naar verwachting met 1,2 miljoen per jaar. Rusland had 144,1 miljoen inwoners, en dat aantal neemt elk jaar met 0,3% af. In welk jaar hebben de Verenigde Staten drie keer zoveel inwoners als Rusland?
Antwoord
Neem t in jaren met t = 0 op 1 januari 2020, en de aantallen in miljoenen.
Los op:
De GR geeft t = 41,6…. Dus in 2061.
Uitleg
Stel voor elk land een formule op: lineair voor de Verenigde Staten, exponentieel voor Rusland (les 9.1a). "Drie keer zoveel" betekent: het aantal van de VS is gelijk aan 3 keer het aantal van Rusland. Los die vergelijking op met de GR.
Opdracht 8
Opdracht
Op zitten er in een vijver twee keer zoveel salamanders als kikkers. Het aantal kikkers groeit met 6% per jaar en het aantal salamanders neemt met 6% per jaar af. Na hoeveel jaar zijn er evenveel kikkers als salamanders? Rond af op één decimaal.
Antwoord
Stel dat er op t = 0 b kikkers zijn. Dan zijn er 2b salamanders.
K = S geeft na delen door b:
De GR geeft t = 5,76…. Na 5,8 jaar zijn er evenveel kikkers als salamanders.
Uitleg
Je kent de aantallen niet, alleen de verhouding. Noem het aantal kikkers ; dan zijn er salamanders. Na delen door verdwijnt de onbekende uit de vergelijking. Zo zie je dat het antwoord niet afhangt van hoeveel dieren er precies zijn.
Opdracht 9
Opdracht
Bij exponentiële groei is de groeifactor 9 per jaar en de beginwaarde 2.
a Maak een tabel van voor .
b Met welk getal wordt per twee jaar vermenigvuldigd?
c Wordt per halfjaar met meer of met minder dan 4,5 vermenigvuldigd? Licht toe.
Antwoord
a Elk jaar keer 9.
| t (jaren) | 0 | 1 | 2 | 3 | 4 |
|---|---|---|---|---|---|
| N | 2 | 18 | 162 | 1458 | 13 122 |
b Per twee jaar wordt N vermenigvuldigd met 9² = 81.
c Minder. Twee halve jaren samen moeten keer 9 geven. Met 4,5 per halfjaar krijg je 4,5² = 20,25 per jaar, en dat is meer dan 9. De groeifactor per halfjaar is √9 = 3.
Uitleg
Dit is de basis van les 9.1b: per tijdseenheden is de groeifactor .
c Twee halve jaren moeten samen een groeifactor 9 geven. Dus en . Een halve groeifactor () is fout: bij groeifactoren vermenigvuldig je, je telt niet op.
Opdracht 10
Opdracht
Een hoeveelheid groeit per kwartier met 12%.
a Met hoeveel procent groeit ze per uur?
b Met hoeveel procent groeit ze per vijf minuten?
c Met hoeveel procent groeit ze per vijf uur? Rond af op gehelen.
Antwoord
a g_kwartier = 1,12 en een uur is vier kwartier.
De toename is 57,4% per uur.
b Vijf minuten is een derde kwartier.
De toename is 3,8% per vijf minuten.
c Vijf uur is twintig kwartier.
De toename is 865% per vijf uur.
Uitleg
Werk altijd via groeifactoren (les 9.1b). Bereken eerst de groeifactor per kwartier, dan die per nieuwe tijdseenheid met een macht, en reken pas aan het eind terug naar een percentage.
b Vijf minuten is een derde kwartier, dus de exponent is .
Opdracht 11
Opdracht
Bij exponentiële groei is de groeifactor 1,3 per dag.
a Bereken het groeipercentage per week. Rond af op gehelen.
b Bereken het groeipercentage per vier uur.
Antwoord
a
Het groeipercentage is 527% per week.
b Vier uur is een zesde dag.
Het groeipercentage is 4,5% per vier uur.
Uitleg
Een week is 7 dagen, dus exponent 7. Vier uur is dag, dus exponent (les 9.1b).
Opdracht 12
Opdracht
Een hoeveelheid neemt per dag met 16% af.
a Bereken de groeifactor per week.
b Met hoeveel procent neemt ze per uur af?
c Met hoeveel procent neemt ze per kwartier af? Rond af op twee decimalen.
Antwoord
a g_dag = 0,84.
b
De hoeveelheid neemt met 0,7% per uur af.
c Een dag is 96 kwartier.
De afname is 0,18% per kwartier.
Uitleg
16% afname geeft . Een uur is dag en een kwartier dag (les 9.1b). Rond de groeifactor bij c op vier decimalen af, anders kun je het percentage niet in twee decimalen geven.
Opdracht 13
Opdracht
a Een hoeveelheid neemt per uur met 19,5% af. Hoeveel procent is de afname per kwartier?
b Een hoeveelheid neemt per jaar met 8,6% toe. Hoeveel procent is de toename per 25 jaar? Rond af op gehelen.
c Een hoeveelheid neemt per week met 180% toe. Bereken de groeifactor per dag.
Antwoord
a g_uur = 0,805.
De afname is 5,3% per kwartier.
b g_jaar = 1,086.
De toename is 687% per 25 jaar.
c 180% erbij geeft g_week = 2,8.
Uitleg
c 180% erbij is niet , maar (les 9.1a). Daarna gebruik je exponent om van week naar dag te gaan.
Opdracht 14
Opdracht
De uitspraken hieronder zijn fout. Verbeter ze.
a Bij 5% groei per dag hoort groei per week.
b Bij een groeifactor 1,5 per dag hoort een groeifactor per week.
c Bij 20% afname per uur hoort afname per kwartier.
d Bij een groeifactor 0,7 per uur hoort een groeifactor per kwartier.
Antwoord
a Fout, want je moet groeifactoren gebruiken. g_week = 1,05⁷ ≈ 1,407, dus bij 5% per dag hoort ongeveer 40,7% per week.
b Per week is de groeifactor 1,5⁷ ≈ 17,1, niet 7 × 1,5.
c g_kwartier = 0,8^(1/4) ≈ 0,946, dus bij 20% per uur hoort een afname van ongeveer 5,4% per kwartier.
d Per kwartier is de groeifactor 0,7^(1/4) ≈ 0,915, niet 0,25 × 0,7.
Uitleg
Alle vier de uitspraken maken dezelfde fout: ze rekenen met percentages of groeifactoren alsof je mag optellen of vermenigvuldigen met de tijd. Bij exponentiële groei wordt het een macht: per 7 dagen is het , per kwartier (les 9.1b).
Opdracht 15
Opdracht
Ga uit van exponentiële groei.
a In 2020 werd in Nederland twee keer zoveel elektriciteit met windmolens op land gemaakt als in 2015. Bereken het groeipercentage per jaar.
b Het aantal snellaadpunten voor elektrische auto's is van 2019 tot 2025 met 630% gegroeid. Bereken het groeipercentage per jaar.
c Het aantal platenzaken is in tien jaar met 22% afgenomen. Hoeveel procent is de afname per jaar?
Antwoord
a Van 2015 tot 2020 is vijf jaar, dus g_5jaar = 2.
Het groeipercentage is 14,9% per jaar.
b 630% erbij geeft g_6jaar = 7,3.
Het groeipercentage is 39,3% per jaar.
c 22% eraf geeft g_10jaar = 0,78.
De afname is 2,5% per jaar.
Uitleg
Ken je de groei over een hele periode, dan is dat de groeifactor over die periode. Per jaar vind je dan met de exponent (les 9.1b).
b 630% erbij is over zes jaar (2019 tot 2025).
Opdracht 16
Opdracht
Een hoeveelheid groeit exponentieel volgens , met in jaren. Op is en op is .
a Toon aan dat de groeifactor per drie jaar 1,25 is en dat .
b Leg uit waarom en bereken . Rond af op tientallen.
c Geef de formule van , met in tientallen en in drie decimalen.
Antwoord
a Van t = 2 tot t = 5 is drie jaar.
b Op t = 2 is N = 800, dus b · g² = 800.
c
Uitleg
Dit is het stappenplan van les 9.1c. Deel de twee hoeveelheden: dat geeft de groeifactor over het tijdsverschil (3 jaar). Daarmee vind je per jaar. Vul daarna een punt in om te vinden. Rond tussendoor niet af: gebruik uit de GR.
Opdracht 17
Opdracht
Geef de beginwaarde net zo nauwkeurig als de gegevens en de groeifactor in drie decimalen.
a groeit exponentieel. Op is en op is ( in maanden). Stel de formule op van ; rond de beginwaarde af op tientallen.
b neemt exponentieel af. Op is en op is ( in jaren). Stel de formule op van .
c groeit exponentieel. Op is en elke 10 jaar wordt drie keer zo groot. Stel de formule op van , met in jaren.
Antwoord
a Van t = 4 tot t = 10 is zes maanden.
Op t = 4 is N = 1500.
Dus N = 720 · 1,201ᵗ.
b Van t = 6 tot t = 15 is negen jaar.
Op t = 6 is A = 8550.
Dus A = 9310 · 0,986ᵗ.
c g_10jaar = 3.
Dus M = 75 · 1,116ᵗ.
Uitleg
Zelfde stappenplan als opdracht 16 (les 9.1c). Let bij b op dat de groeifactor kleiner dan 1 wordt, omdat afneemt.
c Hier is direct gegeven (). Je hoeft alleen om te rekenen naar per jaar.
Opdracht 18
Opdracht
De luchtdruk (in hPa) hangt exponentieel af van de hoogte (in km): . Op 2 km hoogte is de luchtdruk 800 hPa en op 5 km hoogte 555 hPa.
a Stel de formule op van .
b Een expeditie slaat een kamp op op 7500 meter hoogte. Bereken de luchtdruk daar.
Antwoord
a Van h = 2 tot h = 5 is 3 km.
Op h = 2 is P = 800.
Dus P = 1021 · 0,885ʰ.
b 7500 meter is h = 7,5.
De luchtdruk is ongeveer 408 hPa. Reken je met de niet-afgeronde groeifactor, dan krijg je 409 hPa.
Uitleg
De variabele heet hier (hoogte in km) in plaats van , maar het stappenplan is hetzelfde (les 9.1c). Let bij b op de eenheid: 7500 meter is .
Opdracht 19
Opdracht
De wereldproductie van plastic groeit exponentieel: in 1970 was die 44 miljard kg en in 2009 250 miljard kg. In de zeebodem bij Californië vonden onderzoekers in de laag van 1972 6 deeltjes microplastic per 100 cm³, en in de laag van 1994 17 deeltjes. Neem aan dat ook die groei exponentieel is. Onderzoek of het microplastic met hetzelfde percentage per jaar groeit als de productie van plastic.
Antwoord
Productie: van 1970 tot 2009 is 39 jaar.
Microplastic: van 1972 tot 1994 is 22 jaar.
De productie groeit met 4,6% per jaar en het microplastic met 4,8% per jaar. Dat is ongeveer hetzelfde percentage.
Uitleg
Bereken voor beide de groeifactor per jaar met het stappenplan van les 9.1c en vergelijk de percentages. Je hoeft geen formule met op te stellen: alleen is nodig.
Opdracht 20
Opdracht
De oppervlakte van een wond neemt exponentieel af tijdens het genezen. Na drie dagen is de oppervlakte 31 mm² en na een week 11 mm². Bereken de oppervlakte 60 uur nadat de wond is ontstaan.
Antwoord
Van dag 3 tot dag 7 is vier dagen.
Op t = 3 is A = 31.
60 uur is 2,5 dag.
Na 60 uur is de oppervlakte ongeveer 35 mm².
Uitleg
Werk in dagen (les 9.1c): van dag 3 tot dag 7 is 4 dagen. 60 uur is dag, dus vul in. Gebruik onafgeronde tussenwaarden.
Opdracht 21
Opdracht
Voor het aantal inwoners van Senegal geldt , met in miljoenen en in jaren ( op 1 januari 2022).
a Na hoeveel jaar is het aantal inwoners verdubbeld ten opzichte van 1 januari 2022?
b Op 1 januari 2010 waren er 12,53 miljoen inwoners. Hoeveel jaar later was dat aantal verdubbeld? Ga uit van 2,7% groei per jaar.
Antwoord
a Twee keer 17,32 is 34,64.
De GR geeft t = 26,01…. Na 26 jaar is het aantal inwoners verdubbeld.
b Twee keer 12,53 is 25,06.
Ook nu t = 26,01…, dus na 26 jaar. De verdubbelingstijd hangt niet af van de beginwaarde.
Uitleg
De verdubbelingstijd los je op met de GR (les 9.1d).
b De uitkomst is dezelfde als bij a. Dat is geen toeval: bij exponentiële groei hangt de verdubbelingstijd alleen af van , niet van de beginwaarde. Daarom mag je ook direct oplossen.
Opdracht 22
Opdracht
a Een hoeveelheid groeit elk jaar met 13,1%. Bereken de verdubbelingstijd in maanden nauwkeurig.
b Een hoeveelheid verdubbelt elke 25 jaar. Bereken het groeipercentage per jaar.
c Een hoeveelheid neemt elke week met 8,5% af. Bereken de halveringstijd in dagen nauwkeurig.
d Strontium-90 heeft een halveringstijd van 28 jaar. Met hoeveel procent neemt het per jaar af?
e Een hoeveelheid halveert elke tien uur. Na hoeveel uur en minuten is nog 10% over? Rond af op gehelen.
Antwoord
a g = 1,131 per jaar. Los op:
De GR geeft T = 5,630…. Dat is 5 jaar en 0,630… · 12 ≈ 8 maanden.
b g²⁵ = 2.
Het groeipercentage is 2,8% per jaar.
c g = 0,915 per week. Los op:
De GR geeft T = 7,802…. Dat is 7 weken en 0,802… · 7 ≈ 6 dagen, dus 55 dagen.
d g²⁸ = ½.
De afname is 2,4% per jaar.
e g¹⁰ = ½ geeft g = 0,5^(1/10) = 0,933… per uur. Los op:
De GR geeft t = 33,219…. Dat is 33 uur en 0,219… · 60 ≈ 13 minuten.
Uitleg
Verdubbelingstijd: los op. Halveringstijd: los op (les 9.1d).
a, c en e Je krijgt eerst een tijd in jaren, weken of uren met decimalen. Reken het deel achter de komma om naar maanden, dagen of minuten.
b en d Hier is de tijd gegeven en zoek je . Dan gebruik je een macht: geeft .
Opdracht 23
Opdracht
a De bevolking van Oeganda groeit elk jaar met 3,2%. Bereken de verdubbelingstijd in jaren nauwkeurig.
b De bevolking van Japan neemt elke tien jaar met 1,4% af. Bereken de halveringstijd in jaren nauwkeurig.
Antwoord
a g = 1,032. Los op:
De GR geeft T = 22,0…. De verdubbelingstijd is 22 jaar.
b Per tien jaar is de groeifactor 0,986, dus per jaar 0,986^(1/10) = 0,998….
De GR geeft T = 491,6…. De halveringstijd is 492 jaar.
Het kan ook in perioden van tien jaar: 0,986ᵀ = ½ geeft T = 49,16…, dus 49,16… · 10 ≈ 492 jaar.
Uitleg
b Het percentage geldt per tien jaar. Reken eerst om naar per jaar, of los de vergelijking op in perioden van tien jaar en vermenigvuldig het antwoord met 10 (les 9.1d).
Opdracht 24
Opdracht
Jodium-131 ontstaat bij een kernexplosie. De hoeveelheid neemt elke dag met 8,3% af.
a Bereken de halveringstijd.
b Na hoeveel dagen is nog 10% van de beginhoeveelheid over?
Antwoord
a g = 0,917 per dag.
De GR geeft T = 7,99…. De halveringstijd is 8 dagen.
b
De GR geeft t = 26,57…. Na 27 dagen is nog 10% over.
Uitleg
b "Nog 10% over" betekent: los op. Dat werkt net als een halveringstijd, alleen met 0,1 in plaats van (les 9.1d).
Opdracht 25
Opdracht
Nederlandse onderzoekers vonden voor het aantal loopkevers in een natuurgebied in Drenthe een halveringstijd van 12 jaar. Duitse onderzoekers vonden dat in 27 jaar 76% van de insecten in hun gebied was verdwenen. Onderzoek of deze uitkomsten bij elkaar passen. Ga uit van exponentiële afname.
Antwoord
Nederlands onderzoek: g¹² = ½.
Per 27 jaar:
Er is dan nog 21,0% over, dus 79,0% is verdwenen. Het Duitse onderzoek vond 76%. Dat is redelijk in overeenstemming.
Uitleg
Reken de ene uitkomst om naar de vorm van de andere. Uit de halveringstijd vind je per jaar, en daarmee de afname in 27 jaar (les 9.1d). Vergelijk die met 76%.
Opdracht 26
Opdracht
Begin 2020 groeide het aantal coronabesmettingen in China snel. De groei ten opzichte van de dag ervoor was: 23 januari 46%, 24 januari 56%, 25 januari 53%, 26 januari 39%, 27 januari 64%, 28 januari 32%, 29 januari 29%, 30 januari 26% en 31 januari 22%.
a Toon aan dat het aantal zes dagen na 22 januari voor het eerst meer dan tien keer zo groot was als op 22 januari.
b Leg uit waarom je bij deze gegevens geen verdubbelingstijd kunt berekenen.
c Een vertienvoudiging in zes dagen kan ook bij een vast groeipercentage per dag. Bereken algebraïsch dat percentage.
d Wat is bij dat groeipercentage de verdubbelingstijd? Geef je antwoord in uren nauwkeurig.
Antwoord
a Vermenigvuldig de groeifactoren vanaf 23 januari.
Na vijf dagen is het aantal 7,9 keer zo groot, na zes dagen 10,5 keer. Dus zes dagen na 22 januari is het voor het eerst meer dan tien keer zo groot.
b Het groeipercentage per dag is niet constant. Er is dus geen exponentiële groei, en dan is er ook geen vaste verdubbelingstijd.
c g⁶ = 10.
Het groeipercentage is 46,8% per dag.
d Los op:
De GR geeft T = 1,806… dag. Dat is 1,806… · 24 ≈ 43 uur.
Uitleg
a Vermenigvuldig de groeifactoren van de opeenvolgende dagen; percentages optellen mag niet (les 9.1b).
b Een verdubbelingstijd bestaat alleen bij een vast groeipercentage, dus bij exponentiële groei (les 9.1d).
c en d Algebraïsch betekent hier: met een macht, geeft . Daarna los je op en reken je dagen om naar uren.
Opdracht C1
Opdracht
Op 1 september 2010 leefden er 7500 kikkers in een gebied. Het aantal neemt elk jaar met 5,2% af.
a Stel de formule op van , met in jaren en op 1 september 2010.
b In welk jaar waren er op 1 september voor het eerst minder dan 4000 kikkers?
Antwoord
a 5,2% eraf geeft g = 0,948.
b
De GR geeft t = 11,7…. Voor het eerst op 1 september is dat bij t = 12, dus in 2022.
Uitleg
Zie les 9.1a. Op 1 september betekent een geheel getal : rond dus naar boven af.
Opdracht C2
Opdracht
a Een hoeveelheid groeit per kwartier met 3,2%. Hoeveel procent is de groei per uur?
b Een hoeveelheid neemt per dag met 76,5% af. Hoeveel procent is de afname per uur?
Antwoord
a
De toename is 13,4% per uur.
b 76,5% eraf geeft g_dag = 0,235.
De afname is 5,9% per uur.
Uitleg
Zie les 9.1b: eerst de groeifactor, dan een macht, dan terug naar een percentage. Een uur is vier kwartier, en dag.
Opdracht C3
Opdracht
neemt exponentieel af. Op is en op is ( in jaren). Stel de formule op van .
Antwoord
Van t = 5 tot t = 12 is zeven jaar.
Op t = 5 is N = 1726.
Dus N = 3022 · 0,894ᵗ.
Uitleg
Zie les 9.1c: groeifactor over 7 jaar, dan per jaar, dan met een punt.
Opdracht C4
Opdracht
a Een hoeveelheid groeit elk jaar met 15,3%. Bereken de verdubbelingstijd in maanden nauwkeurig.
b Een hoeveelheid neemt elke dag met 67,3% af. Bereken de halveringstijd in minuten nauwkeurig.
c Een hoeveelheid verdubbelt elke tien jaar. Bereken het groeipercentage per jaar.
d Een hoeveelheid halveert elke zes uur. Met hoeveel procent neemt ze per dag af?
Antwoord
a g = 1,153.
De GR geeft T = 4,868…. Dat is 4 jaar en 0,868… · 12 ≈ 10 maanden.
b 67,3% eraf geeft g = 0,327 per dag.
De GR geeft T = 0,620… dag = 14,88… uur. Dat is 14 uur en 0,88… · 60 ≈ 53 minuten.
c g¹⁰ = 2.
Het groeipercentage is 7,2% per jaar.
d g_6uur = ½, en een dag is vier keer zes uur.
De afname is 93,75%, afgerond 93,8% per dag.
Uitleg
Zie les 9.1d. Let bij b op de eenheid: de GR geeft dagen, het antwoord moet in minuten. Bij d is een dag vier periodes van zes uur, dus .
9.1 Groeifactoren en groeipercentages nagekeken?
35 opdrachten
Zo pak je het aan
ᵍlog(a) is de exponent waarmee je g moet verheffen om a te krijgen. Twee regels gebruik je steeds:
- uit ᵍlog(B) = A volgt B = gᴬ;
- uit gᴬ = B volgt A = ᵍlog(B).
Bij een vergelijking zet je eerst de macht of de logaritme apart aan één kant. Kun je beide kanten schrijven als een macht met hetzelfde grondtal, dan stel je de exponenten gelijk.
Log zonder grondtal betekent grondtal 10. Op de GR reken je een logaritme met een ander grondtal uit met de toets voor ᵍlog.
Is log(N) uitgezet tegen t, dan lees je log(N) af en reken je terug met N = 10^log(N). De lijn heeft een formule log(N) = pt + q, die je opstelt met twee punten.
Opdracht V3
Opdracht
Bereken exact.
a b c
d e f
g h i
Antwoord
a
b
c
d
e
f
g
h Schrijf 6√6 als 6¹ · 6^½ = 6^1½.
i Schrijf (1/9)√3 als 3⁻² · 3^½ = 3^(−1½).
Uitleg
is de exponent: tot welke macht moet je verheffen om te krijgen? Schrijf daarom het getal als macht van het grondtal, dan lees je de exponent af met (les 9.2a).
h en i Een wortel is een macht met exponent . Dus en .
Opdracht 27
Opdracht
Vul het getal in dat op de puntjes hoort.
a b c
Antwoord
a 2³ = 8, dus ²log(8) = 3.
b 3² = 9, dus ³log(9) = 2.
c 5⁻¹ = 1/5, dus ⁵log(1/5) = −1.
Uitleg
Gebruik geeft (les 9.2a). Op de puntjes komt dus : , en .
Opdracht 28
Opdracht
In de theorie wordt opgelost met als uitkomst . Sara lost dezelfde vergelijking anders op en vindt . Laat zien hoe Sara aan deze oplossing komt.
Antwoord
Sara schrijft 2³ˣ als (2³)ˣ = 8ˣ.
Uitleg
Er zijn vaak meerdere goede antwoorden. Met de rekenregel is . Dan los je op met de regel uit les 9.2a. Beide antwoorden zijn gelijk: .
Opdracht 29
Opdracht
Los exact op.
a b
c d
Antwoord
a
b
c
d
Uitleg
Zet eerst de logaritme alleen aan één kant. Pas dan gebruik je geeft (les 9.2a).
d Eerst , dan delen door . Pas daarna ga je naar een macht.
Opdracht 30
Opdracht
Los exact op.
a b c
d e f
Antwoord
a
b
c
d
e
f
Uitleg
Zet eerst de macht alleen aan één kant. Daarna gebruik je geeft (les 9.2a).
c Is een macht van (), dan kun je de exponenten gelijkstellen en krijg je een mooi getal.
f geeft . Deel daarna door 2.
Opdracht 31
Opdracht
Los exact op.
a b c
d e f
Antwoord
a
b
c
d
e
f Schrijf 4 als 2².
Uitleg
Dezelfde aanpak als 29 en 30 (les 9.2a).
f Schrijf beide kanten als macht van 2. Dan stel je de exponenten gelijk: .
Opdracht 32
Opdracht
Los exact op.
a
b
c
d
e
f
Antwoord
a
b Een logaritme is 0 als het getal erin 1 is.
Met de abc-formule:
Dus x = 1⅔ of x = −1.
c Schrijf √5 als 5^½.
Dus x = −2 of x = 4.
d Breng de machten naar één kant.
e Schrijf ⅓ als 3⁻¹.
Kwadrateren geeft x² = 4x, dus x(x − 4) = 0. Dat geeft x = 0 of x = 4, en beide kloppen.
f
Dus x = 2 of x = 4.
Uitleg
b Een logaritme is 0 als wat erachter staat 1 is, want . Je krijgt een tweedegraadsvergelijking.
c en e Schrijf beide kanten als macht van hetzelfde grondtal (, ) en stel de exponenten gelijk (les 9.2a).
d Zie als één blok. Breng alle blokken naar één kant: .
Opdracht 33
Opdracht
Los exact op.
a b
Antwoord
a Schrijf 3ˣ⁺² als 9 · 3ˣ.
b Schrijf 2¹⁺²ˣ als 2 · 2²ˣ en 4ˣ als 2²ˣ.
Uitleg
a Schrijf als . Dan heb je twee keer het blok , en die tel je op.
b Schrijf beide machten met het blok : en . Dan krijg je , dus .
Opdracht 34
Opdracht
a Maak bij de variabele vrij. Ga na dat je krijgt.
b Maak bij de variabele vrij. Ga na dat je krijgt.
Antwoord
a
b
Uitleg
Vrijmaken is hetzelfde als een vergelijking oplossen, alleen staat er nu een letter in plaats van een getal (les 9.2b). Je gebruikt dezelfde twee regels als in les 9.2a.
Opdracht 35
Opdracht
In het voorbeeld van de theorie wordt bij de vrijgemaakt, en bij de . Geef aan bij welke stappen de regel geeft wordt gebruikt, en bij welke de regel geeft .
Antwoord
Bij a gebruik je gᴬ = B geeft A = ᵍlog(B) in de stap van 3²ˣ⁻¹ = y − 8 naar 2x − 1 = ³log(y − 8).
Bij b gebruik je ᵍlog(B) = A geeft B = gᴬ in de stap van ²log(5t + 3) = N + 4 naar 5t + 3 = 2ᴺ⁺⁴.
Uitleg
Zoek in het voorbeeld de stap waarin een macht verdwijnt en een log verschijnt: daar staat geeft . Waar een log verdwijnt en een macht verschijnt, is de andere regel gebruikt (les 9.2b).
Opdracht 36
Opdracht
Maak vrij.
a b
c d
Antwoord
a
b
c
d
Uitleg
Zet eerst de macht alleen aan één kant, dan geeft , en maak tot slot vrij (les 9.2b).
Opdracht 37
Opdracht
Druk uit in .
a b
c d
Antwoord
a
b
c
d
Uitleg
Zet eerst de log alleen aan één kant, dan geeft , en maak tot slot vrij (les 9.2b).
d Eerst en delen door 2: . Pas dan naar een macht met grondtal .
Opdracht 38
Opdracht
Schrijf als functie van .
a b
c d
Antwoord
a
b
c
d Zet eerst de logaritme apart. Delen door −⅔ is vermenigvuldigen met −1½.
Uitleg
Zelfde aanpak als 36 en 37 (les 9.2b). Werk rustig stap voor stap; de meeste fouten komen door te veel stappen tegelijk.
Opdracht 39
Opdracht
a Maak vrij bij .
b Druk uit in bij .
c Herleid tot de vorm .
d De formule kun je omwerken tot de vorm . Bereken , en .
Antwoord
a
b
c Schrijf 2 als 4^½, zodat er grondtal 4 staat.
d
Dus a = ¼, b = 2 en g = ½.
Uitleg
c Na het vrijmaken krijg je , maar gevraagd is . Schrijf eerst als macht van 4: . Dan komt er vanzelf uit.
d Maak vrij en schrijf als .
Opdracht 40
Opdracht
Gegeven zijn en . Om uit te drukken in , maak je eerst vrij en vul je daarna in.
a Laat zien dat vrijmaken van geeft .
b Druk uit in .
Antwoord
a A = ²log(B + 5) geeft B + 5 = 2ᴬ, dus B = 2ᴬ − 5.
b Vul A = 3C − 12 in.
Uitleg
Twee formules combineren gaat in twee stappen: maak eerst de gevraagde variabele vrij in de ene formule, en vervang daarna de tussenvariabele met de andere formule (les 9.2b).
Opdracht 41
Opdracht
a Gegeven zijn en . Druk uit in .
b Gegeven zijn en . Druk uit in .
c Gegeven zijn en . Toon aan dat .
Antwoord
a A = ³log(B − 1) geeft B = 3ᴬ + 1. Vul A = 2C + 6 in:
b P = 2^Q + 3 geeft 2^Q = P − 3, dus Q = ²log(P − 3). Vul P = 5R − 4 in:
c Maak eerst t vrij.
Vul N = 3p in:
Uitleg
Zelfde aanpak als 40.
c Na vermenigvuldig je met . Breng alle termen met naar één kant en haal buiten haakjes.
Opdracht 42
Opdracht
a Gegeven zijn en . Druk uit in .
b Gegeven zijn en . Druk uit in .
Antwoord
a Maak t vrij.
Vul N = 50q + 250 in:
b Maak x vrij.
Vul y = 5z − 20 in:
Uitleg
Zelfde aanpak als 40 en 41. Bij b werk je net zo als bij 41c.
Opdracht 43
Opdracht
a Los op met de optie voor het snijpunt van de GR. Rond af op drie decimalen.
b Leg uit dat je in vraag a een benadering van hebt gevonden.
Antwoord
a Voer y = 3ˣ en y = 8 in en bereken het snijpunt: x ≈ 1,893.
b Exact oplossen van 3ˣ = 8 geeft x = ³log(8). De GR gaf dus een benadering: ³log(8) ≈ 1,893.
Uitleg
is precies de oplossing van (les 9.2a). De GR vindt dat getal als snijpunt. In les 9.2c zie je dat het met de log-toets veel sneller gaat.
Opdracht 44
Opdracht
Bereken. Rond af op twee decimalen.
a b c
d e f
Antwoord
a ³log(5) ≈ 1,46
b ^(1/7)log(18) ≈ −1,49
c ²log(20) − ²log(6) ≈ 1,74
d ^(1/3)log(10) + log(⅓) ≈ −2,57
e 3 · ²log(7) ≈ 8,42
f 5 / ⁴log(12) ≈ 2,79
Uitleg
Met de GR kun je een logaritme met elk grondtal direct uitrekenen (les 9.2c). Typ het grondtal goed in, vooral bij en .
Opdracht 45
Opdracht
Rond zo nodig af op twee decimalen.
a . Bereken voor .
b . Bereken voor .
c . Bereken voor .
d . Bereken voor , en voor .
e . Neem en en bereken .
Antwoord
a
b
c
d x = 12:
y = 12:
e log(100) = 2.
Uitleg
Vul in wat je weet en reken de rest uit. Is de onbekende de variabele achter de log, dan maak je die eerst vrij met de regels uit les 9.2a.
c . Daarna is het een lineaire vergelijking in .
Opdracht 46
Opdracht
Een vuistregel zegt: mensenleeftijd = 7 × hondenleeftijd. Een betere benadering is (voor ), met de hondenleeftijd en de mensenleeftijd, beide in jaren.
a De oudste hond ooit werd 29 jaar. Bereken de mensenleeftijd die daarbij hoort.
b Vanaf welke geeft de formule lagere mensenleeftijden dan de vuistregel? Rond af op gehelen.
c Toon aan dat de formule te schrijven is als (afgerond op drie decimalen).
d Welke hondenleeftijd hoort volgens deze formule bij een mensenleeftijd van 75 jaar? Rond af op gehelen.
Antwoord
a
Daar hoort een mensenleeftijd van 85 jaar bij.
b Los op:
De GR geeft h = 9,62…. Vanaf h = 10 geeft de formule lagere leeftijden dan de vuistregel.
c
Afgerond: h = 10^(0,027m − 0,838).
d
Een hondenleeftijd van 15 jaar.
Uitleg
b Bereken het snijpunt van en met de GR (les 9.2c). Rechts van het snijpunt geeft de formule lagere waarden.
c Maak vrij met de regel geeft (les 9.2b).
Opdracht 47
Opdracht
Het effect van CO₂ op de opwarming (de stralingsforcering) is te benaderen met . Hierin is de hoeveelheid CO₂ in ppm in een beginjaar, de hoeveelheid in een later jaar en de verandering van de stralingsforcering in watt per m² ten opzichte van het beginjaar. De hoeveelheid CO₂ groeit exponentieel: in 1958 was die 316 ppm, in 2020 413 ppm. Neem aan dat die groei nog een tijd doorgaat.
a Laat zien dat de hoeveelheid CO₂ in 2040 ongeveer 450 ppm is, en dat de stralingsforcering dan ongeveer 1,89 watt per m² hoger is dan in 1958.
b Bereken algebraïsch in welk jaar de stralingsforcering 0,55 watt per m² hoger was dan in 1958.
Antwoord
a Van 1958 tot 2020 is 62 jaar.
Dus C = 316 · 1,004…ᵗ met t = 0 in 1958. Het jaar 2040 is t = 82.
b Bereken eerst C.
Dan t:
Dus in 1982.
Uitleg
Stel eerst de exponentiële formule voor op met twee gegevens (les 9.1c), en gebruik die daarna in de formule van .
b Werk van achter naar voren: los eerst op uit , en daarna uit . Algebraïsch betekent: met logaritmen, niet met het snijpunt van de GR.
Opdracht 48
Opdracht
In een figuur is uitgezet tegen . De lijn gaat door , en (zie de figuur in het boek).
a Leg uit dat bij hoort .
b Bereken bij .
c Bereken bij . Rond af op gehelen.
Antwoord
a log(N) = 3 geeft N = 10³ = 1000.
b Lees af: bij t = 4 hoort log(N) = 2, dus N = 10² = 100.
c Lees af: bij t = 3 hoort log(N) = 2,5, dus N = 10^2,5 ≈ 316.
Uitleg
Op de verticale as staat , niet . Wat je afleest, is dus de exponent: (les 9.2d).
Opdracht 49
Opdracht
In het voorbeeld van de theorie is de formule van de lijn . Bereken met deze formule bij (in tientallen) en bij (in één decimaal).
Antwoord
De formule uit het voorbeeld is log(N) = −⅔t + 4⅔.
t = 3:
N = 150:
Uitleg
Met de formule van de lijn hoef je niet af te lezen. Vul in om te vinden, of vul in om te vinden (les 9.2d).
Opdracht 50
Opdracht
In een figuur is uitgezet tegen . De lijn gaat door , en (zie de figuur in het boek).
a Bereken bij . Rond af op gehelen.
b Bereken bij . Rond af op één decimaal.
c De formule van de lijn is . Bereken exact en .
Antwoord
a Lees af: bij P = 4 hoort log(Q) ≈ 2,5, dus Q ≈ 10^2,5 ≈ 316.
b log(3000) ≈ 3,5. Lees af: bij log(Q) = 3,5 hoort P ≈ 8,0.
c De lijn gaat door (2, 2) en (10, 4).
Door (10, 4):
Dus m = ¼ en n = 1½.
Uitleg
b Reken eerst uit, zoek die waarde op de verticale as en lees af.
c Stel de lijn op met twee roosterpunten, net als bij een gewone lijn. Alleen staat er in plaats van (les 9.2d).
Opdracht 51
Opdracht
Volgens de wet van Moore groeit het aantal transistoren op een microprocessor exponentieel. In een figuur is uitgezet tegen het jaartal (zie de figuur in het boek). Op de lijn lees je af dat in 1990 en twintig jaar later . Daaruit volgt een groei van ongeveer 2,9% per maand.
a Bereken dit groeipercentage in twee decimalen.
b Na hoeveel maanden verdubbelt het aantal transistoren volgens de wet van Moore? Rond af op gehelen.
c Stel een formule van de lijn op en voorspel daarmee het aantal transistoren per microprocessor in 2025. Geef het antwoord in de wetenschappelijke notatie, afgerond op één decimaal.
Antwoord
a In 1990 is T = 10⁶ en in 2010 is T = 10⁹. Twintig jaar is 240 maanden.
Het groeipercentage is 2,92% per maand.
b
Het aantal verdubbelt in 24 maanden.
c Neem t in jaren met t = 0 in 1990. De lijn gaat door (0, 6) en (20, 9).
Het jaar 2025 is t = 35.
Uitleg
betekent . In twintig jaar (240 maanden) wordt dus 1000 keer zo groot. Daarmee vind je de groeifactor per maand (les 9.1b) en de verdubbelingstijd (les 9.1d).
c Stel de lijn op met in jaren, vul 2025 in en reken terug met (les 9.2d).
Opdracht 52
Opdracht
In een figuur is voor tandwalvissen en baleinwalvissen uitgezet tegen . Hierin is de energie per hap in kJ en het gewicht in kg (zie de figuur in het boek). Het lijnstuk van de tandwalvissen loopt van ongeveer tot en gaat door en . Het lijnstuk van de baleinwalvissen loopt van tot .
a Hoeveel energie per hap krijgt de zwaarste walvis binnen?
b Bij welke onderorde is het verschil in gewicht tussen de lichtste en de zwaarste walvis het grootst?
c Voor baleinwalvissen geldt . Bereken en in twee decimalen.
d Stel voor tandwalvissen de formule op van als functie van .
Antwoord
a Bij de zwaarste walvis is log(E) ≈ 6,1, dus E = 10^6,1 ≈ 1 259 000 kJ per hap.
b Baleinwalvissen: log(G) loopt van 3,8 tot 5.
Tandwalvissen: log(G) loopt van 1,6 tot 4,3.
Het verschil in gewicht is het grootst bij de baleinwalvissen.
c
Door (3,8; 3,8):
Dus a ≈ 1,92 en b ≈ −3,48.
d Het lijnstuk gaat door (2; 1,9) en (4; 3,4).
Door (4; 3,4): 0,75 · 4 + b = 3,4, dus b = 0,4.
Uitleg
Hier staan op beide assen logaritmen. Afgelezen waarden zijn dus exponenten: en (les 9.2d).
b Het verschil in gewicht bereken je met de gewichten zelf, niet met de logaritmen. Een klein verschil in bij grote waarden is een groot verschil in kg.
Opdracht 53
Opdracht
De formules uit opdracht 52 zijn om te werken tot en . Leg uit hoe je aan de vorm van deze grafieken ziet dat tandwalvissen per kilogram lichaamsgewicht minder opbrengst per hap krijgen naarmate ze zwaarder zijn, en baleinwalvissen juist meer.
Antwoord
In de formule E_T = 2,82 · G_T^0,74 staat G tot de macht 0,74. Die exponent is kleiner dan 1: de grafiek is afnemend stijgend. Een twee keer zo zware tandwalvis haalt minder dan twee keer zoveel energie per hap binnen.
In de formule E_B = 0,00033 · G_B^1,92 staat G tot de macht 1,92. Die exponent is groter dan 1: de grafiek is toenemend stijgend. Per kilogram lichaamsgewicht halen zwaardere baleinwalvissen steeds meer energie binnen.
Uitleg
Een formule is afnemend stijgend als en toenemend stijgend als . Bij wordt kleiner als groter wordt, bij groter.
Opdracht 54
Opdracht
In een figuur staat het verband tussen de vrijgekomen energie (in kJ) bij een aardbeving en de sterkte op de schaal van Richter. Op de horizontale as staat , op de verticale as . De lijn gaat door en (zie de figuur in het boek).
a Bereken bij .
b In 2012 was er bij Huizinge een beving met sterkte 3,6. Hoeveel energie kwam er vrij?
c Bij de sterkste beving van de twintigste eeuw (Chili, 1960) kwam kJ vrij. Welke sterkte had die beving?
d Een mens voelt een schok vanaf 330 000 kJ. Welke sterkte hoort daarbij?
e Herman zegt: als de energieën een factor 1 000 000 verschillen, dan verschillen de sterkten 4. Onderzoek of hij gelijk heeft.
f In 1965 waren er in Alaska twee bevingen. De tweede was 2 punten sterker dan de eerste. Wat weet je van de energie van de tweede beving vergeleken met de eerste?
g De formule van de lijn is . Bereken en . Rond zo nodig af op twee decimalen.
Antwoord
a Lees af: bij M = 2 hoort log(E) ≈ 4,4, dus E ≈ 10^4,4 ≈ 25 000.
b Lees af: bij M = 3,6 hoort log(E) ≈ 6,8. Er kwam ongeveer 10^6,8 ≈ 6 · 10⁶ kJ vrij.
c log(9,3 · 10¹⁵) ≈ 16,0. Lees af: M ≈ 9,8.
d log(330 000) ≈ 5,5. Lees af: M ≈ 2,8.
e Een factor 1 000 000 is 10⁶, dus log(E) wordt 6 groter. Neem bijvoorbeeld log(E) = 10 en log(E) = 16. Je leest af M ≈ 5,8 en M ≈ 9,8: een verschil van 4. De grafiek is een rechte lijn, dus dat geldt overal. Herman heeft gelijk.
f Als M met 4 toeneemt, neemt log(E) met 6 toe. Als M met 2 toeneemt, neemt log(E) dus met 3 toe. Bij de tweede beving kwam 10³ = 1000 keer zoveel energie vrij.
g Door (10; 5,8) en (16; 9,8):
Door (10; 5,8):
Dus p ≈ 0,67 en q ≈ −0,87.
Uitleg
Op de horizontale as staat . Wat je daar afleest is de exponent, dus (les 9.2d).
e en f Een factor in is 6 erbij in . Omdat de grafiek een rechte lijn is, hoort bij 6 erbij in steeds hetzelfde verschil in .
Opdracht 55
Opdracht
Het bovengrondse gewicht (in kg) van een tropische beuk is , met de hoogte in meters en de diameter van de stam op borsthoogte in cm.
a Schrijf de formule in de vorm .
b Bereken het bovengrondse gewicht van een boom van 26,4 m hoog met een diameter van 43,6 cm.
In een figuur is van het ondergrondse gewicht (in kg) uitgezet tegen . De lijn gaat door en (zie de figuur in het boek).
c Bereken de diameter van een boom met een ondergronds gewicht van 150 kg.
d Toon aan dat bij de lijn de formule hoort.
e Een vliegreis naar Bali geeft 2700 kg CO₂-uitstoot per passagier. Een toerist wil dat compenseren met tropische beuken van 14 m hoog met een diameter van 17 cm. Het gewicht van een boom (boven en onder de grond) bestaat voor 33% uit koolstof, en daarvoor is 3,67 keer zoveel kg CO₂ uit de lucht gehaald. Hoeveel bomen moet de toerist laten planten?
Antwoord
a Schrijf H/D als H · D⁻¹.
b
Het bovengrondse gewicht is ongeveer 1810 kg.
c log(150) ≈ 2,2. Lees af: log(D) ≈ 1,6, dus D = 10^1,6 ≈ 40. De diameter is ongeveer 40 cm.
d De lijn gaat door (1; 0,9) en (2; 3).
Door (2, 3): 2,1 · 2 + b = 3, dus b = −1,2. Dus log(G) = 2,1 · log(D) − 1,2.
e Bovengronds gewicht met H = 14 en D = 17:
Ondergronds gewicht:
Koolstof: 0,33 · (139,3… + 24,2…) = 53,9… kg. Daarvoor is 3,67 · 53,9… = 198,1… kg CO₂ uit de lucht gehaald.
De toerist moet 14 tropische beuken laten planten.
Uitleg
a Gebruik de rekenregels voor machten: en .
c en d Op beide assen staan logaritmen (les 9.2d). Bereken eerst , lees af en reken terug.
e Bereken het totale gewicht van één boom (boven plus onder de grond), daarna de koolstof en de CO₂. Deel tot slot 2700 door de CO₂ per boom en rond naar boven af.
Opdracht C5
Opdracht
Los exact op.
a b c
Antwoord
a
b
c
Uitleg
Zie les 9.2a: zet de log alleen en gebruik geeft .
Opdracht C6
Opdracht
Los exact op.
a b c
d e f
Antwoord
a
b
c
d
e
f
Uitleg
Zie les 9.2a: zet de macht alleen en gebruik geeft . Bij c en f kun je de exponenten gelijkstellen.
Opdracht C7
Opdracht
a Maak vrij bij .
b Druk uit in bij .
Antwoord
a
b
Uitleg
Zie les 9.2b: vrijmaken gaat met dezelfde regels als vergelijkingen oplossen.
Opdracht C8
Opdracht
Gegeven is . Bereken voor en voor . Rond af op één decimaal.
Antwoord
t = 43:
N = 85:
Uitleg
Zie les 9.2c: vul in, reken de log met de GR uit en maak de onbekende vrij.
Opdracht C9
Opdracht
In een figuur is uitgezet tegen . De lijn gaat door en (zie de figuur in het boek).
a Bereken bij . Rond af op gehelen.
b Bereken bij . Rond af op gehelen.
c De formule van de lijn is . Bereken exact en .
Antwoord
a Lees af: bij t = 10 hoort log(M) = 2,5, dus M = 10^2,5 ≈ 316.
b log(32) ≈ 1,5. Lees af: t ≈ 20.
c De lijn gaat door (5, 3) en (25, 1).
Door (5, 3): −½ + q = 3, dus q = 3½.
Dus p = −1/10 en q = 3½.
Uitleg
Zie les 9.2d: afgelezen waarden op de verticale as zijn exponenten, en de lijn stel je op met twee roosterpunten.
9.2 Werken met logaritmen nagekeken?
29 opdrachten
Zo pak je het aan
Met vier rekenregels kun je logaritmen samenvoegen of uit elkaar halen:
- ᵍlog(a) + ᵍlog(b) = ᵍlog(ab);
- ᵍlog(a) − ᵍlog(b) = ᵍlog(a/b);
- p · ᵍlog(a) = ᵍlog(aᵖ);
- ᵍlog(a) = log(a) / log(g).
Staat er een getal los van de logaritme, schrijf dat getal dan eerst als logaritme met hetzelfde grondtal, bijvoorbeeld 2 = ³log(9). Bij een logaritmische vergelijking breng je beide kanten terug tot één logaritme met hetzelfde grondtal. Controleer daarna altijd of de oplossingen binnen het domein liggen: wat achter de log staat, moet positief zijn.
Opdracht 56
Opdracht
Onderzoek met de GR welke beweringen waar zijn.
I: II:
III: IV:
V: VI:
VII: VIII:
Antwoord
Reken beide kanten met de GR uit. Waar zijn de beweringen II, III, V en VIII. De andere vier zijn niet waar.
Uitleg
Probeer vooral te zien wélke beweringen kloppen: dat zijn precies de vier rekenregels van les 9.3a. Een product van logaritmen (I), een quotiënt van logaritmen (IV) of een macht van een logaritme (VI) heeft geen eigen rekenregel.
Opdracht 57
Opdracht
In de theorie staan drie voorbeelden: , en .
a Welke rekenregels worden in het tweede voorbeeld gebruikt?
b Leg de stap uit het derde voorbeeld uit.
c In de theorie wordt herleid tot . Herleid op dezelfde manier tot de vorm , met een zo groot mogelijk geheel getal en geheel.
Antwoord
a De regel p · ᵍlog(a) = ᵍlog(aᵖ) en de regel ᵍlog(a) − ᵍlog(b) = ᵍlog(a/b).
b 4 = log(10⁴) = log(10 000), omdat ᵍlog(gᵃ) = a. En 3 · log(2) = log(2³) met de regel p · ᵍlog(a) = ᵍlog(aᵖ).
c 804 = 4 · 201 en 4 is de grootste macht van 2 die in 804 zit.
Uitleg
b 4 schrijf je als een logaritme met grondtal 10: , want (les 9.2a). Daarna gaat naar binnen als exponent (les 9.3a).
c Zoek de grootste macht van 2 die een deler is van 804. Die haal je eruit als los getal.
Opdracht 58
Opdracht
In het voorbeeld van de theorie wordt herleid tot , en tot .
a Herleid tot de vorm , met in drie decimalen.
b Herleid tot de vorm , met in drie decimalen.
Antwoord
a Net als in het voorbeeld, maar nu in drie decimalen:
Dus K = log(0,501M^3,25).
b
Dus N = 6,585 + 3 · ²log(x).
Uitleg
Zelfde aanpak als het voorbeeld in les 9.3a, maar nu met meer decimalen. Rond pas af aan het eind.
Opdracht 59
Opdracht
Herleid tot één logaritme.
a b
c d
Antwoord
a
b
c
d
Uitleg
Gebruik de rekenregels uit les 9.3a. Zet eerst een getal vóór de log als exponent erin (), en voeg daarna samen met de som- of verschilregel.
Opdracht 60
Opdracht
Herleid tot één logaritme.
a b
c d
Antwoord
a Schrijf 4 als ²log(16).
b Schrijf −2 als ³log(1/9).
c ³log(9) = 2, en 2 = ²log(4).
d ½ · ³log(16) = ³log(16^½) = ³log(4). En 8 = (½)⁻³, dus ^½log(8) = −3 = −³log(27).
Uitleg
Staat er een los getal, schrijf dat dan eerst als log met hetzelfde grondtal: (les 9.3a). Staan er twee verschillende grondtallen, reken dan de log met het "verkeerde" grondtal eerst uit als getal.
Opdracht 61
Opdracht
Herleid tot één logaritme.
a b
c d
Antwoord
a
b
c Schrijf 3 als ^½log(⅛).
d ⁵log(125) = 3 = log(1000).
Uitleg
Zelfde aanpak als 59 en 60 (les 9.3a). Bij grondtal is , want .
Opdracht 62
Opdracht
Herleid tot de vorm , met een zo groot mogelijk geheel getal en geheel.
a b c
Antwoord
Haal steeds de grootste macht van het grondtal uit het getal.
a
b
c
Uitleg
Haal steeds de grootste macht van het grondtal uit het getal voor (les 9.3a). Die macht wordt via een los geheel getal.
Opdracht 63
Opdracht
a Herleid tot de vorm .
b Herleid tot de vorm .
c Herleid tot de vorm . Rond af op twee decimalen.
Antwoord
a Schrijf 3 als ²log(8).
b
c Gebruik ⁵log(a) = log(a) / log(5).
Uitleg
a Werk de som om tot één log: de 1,4 wordt een exponent en de 3 wordt (les 9.3a).
c Een log met grondtal 5 schrijf je om naar grondtal 10 met .
Opdracht 64
Opdracht
a Herleid tot de vorm . Rond af op gehelen.
b Herleid tot de vorm . Rond af op twee decimalen.
c Herleid tot de vorm . Rond en af op twee decimalen.
Antwoord
a Schrijf 2,3 als log(10^2,3).
b
c
Uitleg
Zelfde aanpak als 63 (les 9.3a). Bij a schrijf je 2,3 als , bij c zet je om naar grondtal 10.
Opdracht 65
Opdracht
a Schrijf in de vorm .
b Schrijf in de vorm .
c Schrijf in de vorm .
d Schrijf in de vorm .
Antwoord
a
b
c
d 96 = 32 · 3 en 48 = 16 · 3.
Uitleg
Zelfde aanpak als 62. Bij c vermenigvuldig je de hele haakjes met 4.
Opdracht 66
Opdracht
a Schrijf in de vorm . Rond af op twee decimalen.
b Schrijf in de vorm . Rond af op gehelen.
Antwoord
a Schrijf 4,5 als ²log(2^4,5) en zet alles in één logaritme.
b Schrijf 3,2 als log(10^3,2).
Uitleg
Gebruik alle drie de regels uit les 9.3a: getallen ervoor worden exponenten, een los getal wordt een log, en daarna voeg je alles samen tot één log.
Opdracht 67
Opdracht
a Gegeven zijn en . Dan is . Bereken in twee decimalen.
b Gegeven zijn en . Dan is . Bereken in twee decimalen.
Antwoord
a Vul Q = 10^0,4R in bij P = ²log(Q).
Dus a = 0,4 · ²log(10) ≈ 1,33.
b Vul B = (½)^C in bij A = 5 · ³log(B).
Dus p = 5 · ³log(½) ≈ −3,15.
Uitleg
Vul de ene formule in de andere in. Daarna haal je de exponent naar voren met , maar dan van rechts naar links (les 9.3a).
Opdracht 68
Opdracht
a Gegeven zijn en . Maak vrij bij de formule van en schrijf daarna in de vorm . Rond af op twee decimalen.
b Gegeven zijn en . Schrijf in de vorm . Rond af op twee decimalen.
Antwoord
a Uit V = 5 · ²log(U) volgt ²log(U) = 0,2V, dus U = 2^0,2V. Vul dat in bij W = 3 · log(U):
Dus a ≈ 0,18.
b Uit x = 2 · ⁵log(z) volgt ⁵log(z) = 0,5x, dus z = 5^0,5x. Vul dat in bij y = 3 · ²log(z):
Dus y = 3,48x.
Uitleg
Maak eerst (of ) vrij in de ene formule (les 9.2b), vul het in de andere in en haal de exponent naar voren (les 9.3a). Wat overblijft is een getal maal (of ).
Opdracht 69
Opdracht
a Gegeven zijn en . Er geldt . Bereken en in twee decimalen.
b Gegeven zijn en . Er geldt . Bereken in twee decimalen.
Antwoord
a Vul z = 50 · (⅔)ˣ in bij y = 4 · ⁵log(z):
Dus a = 4 · ⁵log(⅔) ≈ −1,01 en b = 4 · ⁵log(50) ≈ 9,72.
b Uit R = 2,5 · ²log(A) volgt ²log(A) = 0,4R, dus A = 2^0,4R. Vul dat in bij F = B · ³log(A):
Dus c = 0,4 · ³log(2) ≈ 0,25.
Uitleg
Zelfde aanpak als 67 en 68. Bij a splits je de log van het product in twee logs: één wordt de , de andere geeft na het naar voren halen van de .
Opdracht 70
Opdracht
Los exact op. Maak van het linkerlid eerst één logaritme.
Antwoord
Uitleg
Met de somregel wordt het linkerlid één log. Daarna gebruik je geeft (les 9.2a en 9.3b).
Opdracht 71
Opdracht
In de theorie wordt opgelost via . In het voorbeeld wordt opgelost; daar komt of uit, en alleen voldoet.
a Welke rekenregel wordt gebruikt bij het oplossen van ?
b Leg uit waarom in het voorbeeld niet voldoet.
Antwoord
a De regel ᵍlog(a) − ᵍlog(b) = ᵍlog(a/b).
b Vul je x = 1 in, dan krijg je ³log(−1) = 1 − ³log(−3). Een logaritme van een getal dat 0 of negatief is, bestaat niet. Dus x = 1 voldoet niet.
Uitleg
b Een logaritme bestaat alleen van een positief getal. Controleer bij elke log-vergelijking of alle logs in de oorspronkelijke vergelijking bestaan voor de oplossingen die je vindt (les 9.3b).
Opdracht 72
Opdracht
Los exact op.
a b
c d
Antwoord
a
b
c Schrijf 1 als ³log(3).
x = 3 voldoet, want 2x en x − 1 zijn dan positief.
d
x = 2 of x = −8. Bij x = −8 bestaat ²log(x) niet, dus x = 2.
Uitleg
Maak van elke kant één log (les 9.3b). Staat aan beide kanten een log met hetzelfde grondtal, dan stel je wat erachter staat gelijk. Staat aan één kant een getal, dan gebruik je .
d Controleer de oplossingen: bij bestaat niet.
Opdracht 73
Opdracht
Los exact op.
a b
c d
Antwoord
a
x = −2½ voldoet niet, dus x = 10.
b
x = −5⅓ voldoet niet, dus x = 4.
c Breng 3 naar rechts.
x = −2 of x = 4. x = −2 voldoet niet, dus x = 4.
d
x = −1 of x = 3. x = −1 voldoet niet, dus x = 3.
Uitleg
Zelfde aanpak als 72 (les 9.3b). Je krijgt steeds een tweedegraadsvergelijking. Controleer daarna welke oplossingen voldoen.
c De 3 breng je eerst naar rechts. Pas op met grondtal : .
Opdracht 74
Opdracht
Gegeven zijn en . De grafieken van en snijden elkaar in ; is stijgend en dalend (zie de figuur in het boek).
a Los exact op: .
b Los exact op: .
c De lijn snijdt de grafiek van in en die van in . Bereken exact de lengte van . Schrijf het antwoord in de vorm .
d De lijn , met , snijdt de grafiek van in en die van in . Bereken exact voor welke de lengte van gelijk is aan 1.
Antwoord
a 3x + 2 > 0 geeft x > −⅔, dus het domein van f is ⟨−⅔, →⟩.
De grafiek van f stijgt, dus f(x) ≤ 0 geeft −⅔ < x ≤ −⅓.
b Het domein van g is ⟨0, →⟩.
x = −2 voldoet niet, dus x_S = 1⅓. Links van S ligt f onder g, dus f(x) ≤ g(x) geeft 0 < x ≤ 1⅓.
c f(4) = ²log(14) en g(4) = 3 − ²log(4) = 1.
d Rechts van S ligt f boven g, dus CD = f(p) − g(p).
p = −2⅔ voldoet niet, dus p = 2.
Uitleg
a Een log is 0 als wat erachter staat 1 is. Vergeet het domein niet: .
b Los eerst op met de rekenregels (les 9.3b). Gebruik daarna de figuur en het domein van om de ongelijkheid af te lezen.
c en d De lengte van een verticaal lijnstuk is het verschil van de twee -waarden. Bij d ligt boven , dus .
Opdracht 75
Opdracht
Gegeven is .
a Door welke translatie ontstaat de grafiek van uit die van ?
b De grafiek van ontstaat ook uit die van door vermenigvuldigen ten opzichte van de -as met 8. Leg dat uit.
Gegeven is .
c Door welke vermenigvuldiging ten opzichte van de -as ontstaat de grafiek van uit die van ?
d De grafiek van ontstaat ook uit die van door de translatie . Leg dat uit.
Antwoord
a f(x) = 2^(x+3): x is vervangen door x + 3. Dat is de translatie (−3, 0).
b Vermenigvuldigen ten opzichte van de x-as met 8 geeft y = 8 · 2ˣ.
Dat is precies f(x). Dus beide transformaties geven dezelfde beeldgrafiek.
c g(x) = ²log(8x): x is vervangen door 8x. Dat is de vermenigvuldiging ten opzichte van de y-as met ⅛.
d De translatie (0, 3) geeft y = 3 + ²log(x).
Dat is precies g(x).
Uitleg
Een translatie vervangt door ; vermenigvuldigen ten opzichte van de -as met zet een factor voor de formule (les 9.3c).
b en d Met de rekenregels voor machten () en voor logaritmen () zie je dat twee verschillende transformaties dezelfde grafiek geven.
Opdracht 76
Opdracht
a Welke vermenigvuldiging ten opzichte van de -as geeft bij de grafiek van dezelfde beeldgrafiek als de translatie ?
b Welke translatie geeft bij de grafiek van dezelfde beeldgrafiek als vermenigvuldigen ten opzichte van de -as met ?
c Welke translatie geeft bij de grafiek van dezelfde beeldgrafiek als vermenigvuldigen ten opzichte van de -as met ?
d Welke vermenigvuldiging ten opzichte van de -as geeft bij de grafiek van dezelfde beeldgrafiek als de translatie ?
Antwoord
a De translatie (5, 0) geeft y = 2^(x−5).
Dus de vermenigvuldiging ten opzichte van de x-as met 1/32.
b De vermenigvuldiging ten opzichte van de x-as met ½ geeft y = ½ · 2ˣ.
Dus de translatie (1, 0).
c De vermenigvuldiging ten opzichte van de y-as met 1/32 geeft y = ²log(32x).
Dus de translatie (0, 5).
d De translatie (0, 4) geeft y = 4 + ²log(x).
Dus de vermenigvuldiging ten opzichte van de y-as met 1/16.
Uitleg
Pas de transformatie toe en herschrijf het resultaat met de rekenregels voor machten of logaritmen (les 9.3c).
c Vermenigvuldigen ten opzichte van de -as met betekent: vervangen door . Let op: niet door .
Opdracht 77
Opdracht
a De grafiek van ontstaat uit die van door de translatie , gevolgd door vermenigvuldigen ten opzichte van de -as met . Je kunt schrijven als . Bereken .
b De grafiek van ontstaat uit die van door de translatie , gevolgd door vermenigvuldigen ten opzichte van de -as met . Je kunt schrijven als . Bereken en .
Antwoord
a De translatie (−4, 0) geeft y = 2^(x+4). Daarna vermenigvuldigen met ¼ ten opzichte van de x-as:
Dus a = 4.
b De translatie (3, 0) geeft y = ²log(x − 3). Daarna vermenigvuldigen met ¼ ten opzichte van de y-as: x wordt 4x.
Dus p = 2 en q = −¾.
Uitleg
Voer de twee transformaties in de goede volgorde uit (les 9.3c). Herschrijf daarna met de rekenregels.
b Vermenigvuldigen ten opzichte van de -as met vervangt door , ook binnen de haakjes: wordt .
Opdracht 78
Opdracht
a De grafiek van ontstaat uit die van door de translatie . Bereken en .
b De grafiek van ontstaat uit die van door de translatie . Bereken en .
c De grafiek van ontstaat uit die van door een serie transformaties. Geef zo'n serie en de volgorde waarin je ze toepast.
Antwoord
a
Dat is de grafiek van g na de translatie (−3, 3). Dus a = −3 en b = 3.
b
Dat is de grafiek van k na de translatie (−2, −5). Dus c = −2 en d = −5.
c
Eerst vermenigvuldigen ten opzichte van de x-as met −1: y = −log(x). Daarna de translatie (3, 2): y = 2 − log(x − 3).
Uitleg
Herschrijf de formule eerst tot de vorm van een standaardfunctie met verschuivingen (les 9.3c). Haal bij een log een getal buiten haakjes; bij een macht schrijf je de factor als macht van het grondtal.
c Er zijn meerdere goede antwoorden, zolang je de transformaties en hun volgorde goed noemt.
Opdracht 79
Opdracht
Gegeven zijn en .
a Door welke translatie ontstaat de grafiek van uit die van ?
b Door welke translatie ontstaat de grafiek van uit die van ?
c De grafiek van snijdt de -as in , die van in . De afstand van tot is groter dan die van tot . Bereken exact hoeveel keer zo groot.
d Los op: . Rond af op één decimaal.
e Op de grafiek van ligt met . De horizontale lijn door snijdt de grafiek van in . Je kunt schrijven als . Bereken exact .
Antwoord
a
Dus de translatie (3, −4).
b ^½log(4) = −2.
Dus de translatie (−1½, −1).
c f(x) = 0:
g(x) = 0:
De afstand van A tot O is 5 en die van B tot O is 1. Dus 5 keer zo groot.
d 4x + 6 > 0 geeft x > −1,5, dus het domein van g is ⟨−1,5; →⟩. Voer beide formules in de GR in en gebruik de optie voor het snijpunt: x ≈ 2,83. Links daarvan ligt de grafiek van f onder die van g. Dus f(x) < g(x) geeft −1,5 < x < 2,8.
e g(−½) = 1 + ^½log(4) = 1 − 2 = −1, dus P(−½, −1). Nu f(x) = −1:
Dus a = 24.
Uitleg
a en b Herschrijf eerst met de rekenregels: en (les 9.3c).
d Gebruik de GR voor het snijpunt en let op het domein van : .
e Exact betekent hier: los op met een log, en maak er met de rekenregels één log van.
Opdracht 80
Opdracht
a De grafiek van wordt ten opzichte van de -as met vermenigvuldigd. De beeldgrafiek gaat door . Bereken exact .
b De grafiek van wordt naar rechts geschoven. Bereken exact voor welke de beeldgrafiek door gaat.
Antwoord
a Vermenigvuldigen ten opzichte van de y-as met a geeft g(x) = (⅕)^(x/a). Vul (3, 25) in:
b Eerst de nulpunten van h:
x = 0 of x = 2. Het punt (0, 0) komt op (3, 0) bij a = 3, het punt (2, 0) bij a = 1. Dus a = 1 of a = 3.
Uitleg
a Vermenigvuldigen ten opzichte van de -as met vervangt door (les 9.3c). Schrijf daarna beide kanten als macht van 5.
b Schuif je naar rechts, dan schuiven ook de nulpunten naar rechts. Zoek dus eerst de nulpunten van .
Opdracht C10
Opdracht
Herleid tot één logaritme.
a b
c d
Antwoord
a
b
c
d ³log(27) = 3 = ²log(8).
Uitleg
Zie les 9.3a: getallen vóór de log worden exponenten, losse getallen schrijf je als log, en dan voeg je samen.
Opdracht C11
Opdracht
Herleid tot de vorm , met een zo groot mogelijk geheel getal en geheel.
a b
Antwoord
a
b
Uitleg
Zie les 9.3a: haal de grootste macht van het grondtal uit het getal voor . Let bij b op het minteken voor de log: dat geldt voor beide delen.
Opdracht C12
Opdracht
Los exact op.
a b
Antwoord
a Schrijf 2 als ³log(9).
b
x = −2 of x = 4. x = −2 voldoet niet, dus x = 4.
Uitleg
Zie les 9.3b: maak van elke kant één log, en controleer de oplossingen.
Opdracht C13
Opdracht
a Welke translatie geeft bij de grafiek van dezelfde beeldgrafiek als vermenigvuldigen ten opzichte van de -as met ?
b Welke vermenigvuldiging ten opzichte van de -as geeft bij de grafiek van dezelfde beeldgrafiek als de translatie ?
Antwoord
a Vermenigvuldigen ten opzichte van de x-as met 1/9:
Dus de translatie (2, 0).
b De translatie (0, −3):
Dus de vermenigvuldiging ten opzichte van de y-as met 27.
Uitleg
Zie les 9.3c: pas de transformatie toe en herschrijf met de rekenregels voor machten of logaritmen.
9.3 Rekenregels voor logaritmen nagekeken?
14 opdrachten
Zo pak je het aan
Hier oefen je alles uit het hoofdstuk door elkaar. Bepaal bij elke opgave eerst bij welke paragraaf ze hoort: groeifactoren (9.1), logaritmen en vergelijkingen (9.2) of de rekenregels voor logaritmen (9.3).
Test 1
Opdracht
Een astmapatiënt krijgt een injectie van 60 mg theofylline. Hij heeft 5 liter bloed. De concentratie (in mg per liter bloed) neemt elk uur met 15,3% af.
a Stel de formule op van , met de tijd in uren.
b Met hoeveel procent is de concentratie vier uur na de injectie afgenomen?
c Na hoeveel minuten is er nog 20 mg in het bloed?
Antwoord
a Op t = 0 is de concentratie 60 : 5 = 12 mg per liter. Per uur blijft 100% − 15,3% = 84,7% over, dus g = 0,847.
C = 12 · 0,847ᵗ
b
Korter: 0,847⁴ ≈ 0,515, dus er is 48,5% af.
c 20 mg in 5 liter bloed is 4 mg per liter. Los op 12 · 0,847ᵗ = 4. De GR geeft met de optie voor het snijpunt t = 6,61... uur. Dat is 6,61... · 60 ≈ 397 minuten.
Uitleg
Herhaling van les 9.1a. De beginwaarde is de concentratie, dus mg per liter: deel de 60 mg door 5 liter. Bij c zijn 20 mg in 5 liter 4 mg per liter.
Test 2
Opdracht
Een hoeveelheid groeit per dag met 10%.
a Bereken het groeipercentage per week.
b Bereken het groeipercentage per 8 uur.
Een andere hoeveelheid neemt per jaar met 36% af.
c Hoeveel procent is de afname per maand?
d Hoeveel procent is de afname per 5 jaar?
Antwoord
a g_dag = 1,1, dus g_week = 1,1⁷ ≈ 1,949. Het groeipercentage per week is 94,9%.
b 8 uur is ⅓ dag. g_8uur = 1,1^⅓ ≈ 1,032. Het groeipercentage per 8 uur is 3,2%.
c g_jaar = 0,64, dus g_maand = 0,64^(1/12) ≈ 0,963. De afname per maand is 3,7%.
d g_5jaar = 0,64⁵ ≈ 0,107. De afname per 5 jaar is 89,3%.
Uitleg
Herhaling van les 9.1b: via groeifactoren, met een macht naar de nieuwe tijdseenheid. 8 uur is dag, een maand is jaar.
Test 3
Opdracht
Een ballon met helium loopt langzaam leeg. Drie dagen na het vullen zit er nog 2500 cm³ helium in, en tien dagen na het vullen nog 1500 cm³. Neem aan dat de afname exponentieel is.
a Met hoeveel cm³ helium werd de ballon gevuld? Rond af op gehelen.
b Hoeveel dagen na het vullen zit er nog 500 cm³ helium in?
Antwoord
a Neem H de hoeveelheid helium in cm³ na t dagen. Van t = 3 tot t = 10 is 7 dagen.
H = b · 0,9296...ᵗ gaat door (3, 2500):
De ballon werd gevuld met 3112 cm³ helium.
b Los op 3112 · 0,9296...ᵗ = 500. De GR geeft t = 25,0... Dus na 25 dagen.
Uitleg
Herhaling van les 9.1c. De metingen zijn op en , dus de groeifactor geldt over 7 dagen. De ballon werd gevuld op : dat is de beginwaarde .
Test 4
Opdracht
a Bereken de verdubbelingstijd in jaren bij een groei van 0,2% per maand.
b Bereken de halveringstijd in dagen bij een afname van 20% per week.
Antwoord
a g_maand = 1,002. Los op 1,002ᵀ = 2. De GR geeft T = 346,92... maanden. Dat is 346,92... : 12 ≈ 29 jaar.
b g_week = 0,8. Los op 0,8ᵀ = ½. De GR geeft T = 3,10... weken. Dat is 3,10... · 7 ≈ 22 dagen.
Uitleg
Herhaling van les 9.1d. Let op de eenheden: de GR geeft maanden en weken, het antwoord moet in jaren en dagen.
Test 5
Opdracht
Los exact op.
a b
c d
Antwoord
a
b
c
d
Uitleg
Herhaling van les 9.2a. Zet de macht of de log alleen aan één kant. Bij c schrijf je beide kanten als macht van 2.
Test 6
Opdracht
a Maak vrij bij .
b Druk uit in bij .
Antwoord
a
b
Uitleg
Herhaling van les 9.2b: vrijmaken met dezelfde regels als oplossen.
Test 7
Opdracht
Voor de levensverwachting bij de geboorte geldt het model . Hierin is de levensverwachting in jaren en de tijd in jaren, met in 1960 en .
a Hoeveel jaar is de levensverwachting gestegen van 1965 tot 2015? Rond af op gehelen.
b Schrijf de formule in de vorm . Rond af op vier decimalen.
c In welk jaar is de levensverwachting voor het eerst 76 jaar?
Antwoord
a 1965 hoort bij t = 15 en 2015 bij t = 65.
De toename is 70,6... − 56,0... ≈ 15 jaar.
b
c Vul l = 76 in: t = 10^(0,0435 · 76 − 1,2609) ≈ 111. Bij t = 10 hoort 1960, dus bij t = 111 hoort 2061.
Uitleg
a Vertaal de jaartallen eerst naar : 1965 is .
b Maak vrij (les 9.2b) en schrijf de exponent als .
c Vul in en vertaal terug naar een jaartal.
Test 8
Opdracht
In een figuur is voor een aantal zoogdieren uitgezet tegen . Hierin is de massa in kg en de hoeveelheid drinkwater in mL per uur. Er is een lijn getekend door en (zie de figuur in het boek). Gebruik die lijn.
a Hoeveel mL drinkwater per dag heeft een dier van 10 kg nodig? Rond af op tientallen.
b Hoe zwaar is een dier dat per uur 1 liter water nodig heeft?
c De formule van de lijn is . Bereken exact en .
Antwoord
a m = 10 geeft log(m) = 1. Lees af: log(W) ≈ 1,5, dus W = 10^1,5 mL per uur. Per dag is dat 24 · 10^1,5 ≈ 760 mL.
b 1 liter is 1000 mL, dus log(W) = 3. Lees af: log(m) = 2, dus m = 10² = 100. Het dier is 100 kg.
c De lijn gaat door (1; 1,5) en (3,5; 3,5).
Door (1; 1,5): 0,8 · 1 + q = 1,5, dus q = 0,7.
Uitleg
Herhaling van les 9.2d: op beide assen staan logaritmen. Reken eerst om naar log-waarden, lees af, en reken terug met . Bij a moet je ook nog van per uur naar per dag.
Test 9
Opdracht
Herleid tot één logaritme.
a b
c d
Antwoord
a
b
c ³log(27) = 3 = ⁵log(125).
d ^½log(16) = −4 en 4 = ²log(16).
Uitleg
Herhaling van les 9.3a. Bij c en d reken je de log met het andere grondtal eerst uit.
Test 10
Opdracht
Herleid tot de vorm , met een zo groot mogelijk geheel getal en geheel.
a b
Antwoord
a
b
Uitleg
Herhaling van les 9.3a: haal de grootste macht van het grondtal uit het getal.
Test 11
Opdracht
a Herleid tot de vorm . Rond af op één decimaal.
b Herleid tot de vorm . Rond af op twee decimalen.
Antwoord
a
b
Uitleg
Herhaling van les 9.3a. Bij b zet je om naar grondtal 10 met .
Test 12
Opdracht
a Gegeven zijn en . Schrijf in de vorm . Rond af op twee decimalen.
b Gegeven zijn en . Schrijf in de vorm . Rond af op twee decimalen.
Antwoord
a Vul L = (⅓)^M in bij K = 2 · ⁸log(L).
b Uit G = 2 · ³log(E) volgt ³log(E) = 0,5G, dus E = 3^0,5G.
Uitleg
Herhaling van les 9.3a: invullen en de exponent naar voren halen.
Test 13
Opdracht
Los exact op.
a b
Antwoord
a Schrijf 4 als ³log(81).
b
x = 2 of x = −4. x = −4 voldoet niet, dus x = 2.
Uitleg
Herhaling van les 9.3b. Controleer de oplossingen.
Test 14
Opdracht
a Welke vermenigvuldiging ten opzichte van de -as geeft bij de grafiek van dezelfde beeldgrafiek als de translatie ?
b Welke translatie geeft bij de grafiek van dezelfde beeldgrafiek als vermenigvuldigen ten opzichte van de -as met 1000?
Antwoord
a De translatie (0, 2) geeft y = 2 + ⁵log(x).
Dus de vermenigvuldiging ten opzichte van de y-as met 1/25.
b Vermenigvuldigen ten opzichte van de x-as met 1000 geeft y = 1000 · 10ˣ.
Dus de translatie (−3, 0).
Uitleg
Herhaling van les 9.3c.
Kennis- en vaardighedentest nagekeken?
5 opdrachten
Zo pak je het aan
In de gemengde opgaven komt alles uit het hoofdstuk samen, vaak in één context of bij één paar functies. Lees eerst goed wat er gevraagd wordt: exact (algebraïsch) of met de GR, en hoe je moet afronden.
Gemengd 1
Opdracht
Als wit licht door water gaat, wordt elke kleur anders geabsorbeerd. Van rood licht wordt per meter 60% geabsorbeerd, van blauw licht 10%.
a Bereken algebraïsch voor rood en voor blauw licht op welke diepte nog 50% van het licht zichtbaar is. Rond af op gehele cm.
b Op welke diepte is er tien keer zoveel blauw licht als rood licht? Neem aan dat boven water van beide evenveel is. Rond af op gehele cm.
c Een kleur is van dichtbij niet meer te zien als meer dan 90% is geabsorbeerd. Van een rode en een blauwe vis zijn de kleuren van dichtbij net niet meer te zien. Bereken algebraïsch hoeveel keer zo diep de blauwe vis zwemt als de rode vis. Rond af op één decimaal.
Antwoord
a Van rood licht blijft per meter 40% over, dus g = 0,4. Los op 0,4ᵈ = 0,5 met d de diepte in meters:
Van rood licht is op 76 cm diepte nog 50% zichtbaar.
Van blauw licht blijft per meter 90% over:
Van blauw licht is op 658 cm diepte nog 50% zichtbaar.
b Neem boven water voor beide kleuren 100%. Dan is P_rood = 100 · 0,4ᵈ en P_blauw = 100 · 0,9ᵈ. Los op 100 · 0,9ᵈ = 10 · 100 · 0,4ᵈ. De GR geeft met de optie voor het snijpunt d ≈ 2,84. Dus op een diepte van 284 cm.
c Net niet meer waarneembaar betekent: nog 10% over.
De blauwe vis zwemt 8,7 keer zo diep als de rode vis.
Uitleg
a Absorptie van 60% betekent dat er 40% overblijft: per meter (les 9.1a). "Nog 50%" is een halveringsdiepte (les 9.1d). Algebraïsch: met een log, .
b Stel voor beide kleuren een formule op met dezelfde beginwaarde. "Tien keer zoveel blauw" betekent: blauw rood.
c Meer dan 90% geabsorbeerd betekent nog 10% over. Los voor beide kleuren op en deel de diepten.
Gemengd 2
Opdracht
Gegeven zijn en . De lijn snijdt de grafieken van en in en (zie de figuur in het boek).
a Bereken exact de lengte van .
b Los op: . Rond zo nodig af op twee decimalen.
c Door welke translatie ontstaat de grafiek van uit die van ?
d De grafiek van wordt ten opzichte van de -as met vermenigvuldigd. De beeldgrafiek gaat door . Bereken exact .
Antwoord
a f(x) = 2:
g(x) = 2:
b Los op 2^(x−3) − 1 = ³log(3x + 12). De GR geeft x = −3,887... en x = 5. Tussen de snijpunten ligt f onder g, dus f(x) < g(x) geeft −3,89 < x < 5.
c
Dus de translatie (−4, 1).
d f(0) = 2⁻³ − 1 = −⅞. Na vermenigvuldigen met a ten opzichte van de x-as gaat de grafiek door (0, −⅞a).
Uitleg
a Los en exact op (les 9.2a). De lengte van een horizontaal lijnstuk is het verschil van de -coördinaten.
b Gebruik de GR voor de snijpunten en de figuur voor de ligging.
c Haal 3 buiten haakjes en splits de log (les 9.3a en 9.3c).
d Vermenigvuldigen ten opzichte van de -as met vermenigvuldigt elke -waarde met . Bereken dus .
Gemengd 3
Opdracht
Gegeven is .
a Los exact op: .
b De grafiek van wordt ten opzichte van de -as met vermenigvuldigd. De beeldgrafiek gaat door . Bereken exact .
c De grafiek van wordt zo verschoven dat de beeldgrafiek de -as raakt in de oorsprong. Stel de formule van de beeldgrafiek op en herleid die zo ver mogelijk.
d De grafiek van wordt naar links geschoven. Zo ontstaat de grafiek van . Bereken exact .
Antwoord
a f(x) = 0:
x = −1 of x = 3. Een schets laat een dalparabool-achtige grafiek zien met de laagste waarde bij x = 1. Dus f(x) < 0 geeft −1 < x < 3.
b f(x) = −3½:
x = 0 of x = 2. Vermenigvuldigen ten opzichte van de y-as met a brengt (2, −3½) naar (2a, −3½). Uit 2a = 5 volgt a = 2½. Het punt (0, −3½) blijft op de y-as liggen, dus dat geeft geen oplossing.
c De GR (optie minimum) geeft de top (1, −3¾). Die moet naar O, dus de translatie (−1, 3¾).
d Schrijf beide formules met een kwadraat in de exponent.
Als je f 1 naar links schuift, wordt x − 1 gewoon x. Dus p = 1.
Uitleg
a Schrijf 4 als en stel de exponenten gelijk (les 9.2a). Gebruik een schets voor het teken.
b Zoek eerst welke punten van de -waarde hebben. Vermenigvuldigen ten opzichte van de -as met vermenigvuldigt de -coördinaat met .
c De top van moet naar de oorsprong. Vind de top met de GR en kies de translatie die de top naar brengt.
d Kwadraat afsplitsen in de exponent: . Dan zie je de verschuiving direct.
Gemengd 4
Opdracht
Een volle opslagtank van 2000 liter bevat een oplossing van 50% water en 50% zuur. Bovenin stroomt schoon water de tank in, en met dezelfde snelheid loopt onderin het mengsel weg. In een figuur is uitgezet tegen , met het aantal liter zuur en de tijd in seconden. De lijn gaat door , en (zie de figuur in het boek).
a Hoeveel liter zuur zit er na 60 seconden in de tank?
b Stel de formule van op. Bereken met welke snelheid de hoeveelheid zuur na 2 minuten afneemt, in liter per minuut, afgerond op één decimaal.
c Bereken algebraïsch de halveringstijd van het aantal liter zuur, in gehele seconden.
d Bereken algebraïsch na hoeveel seconden de inhoud van de tank nog maar voor 0,1% uit zuur bestaat. Rond af op gehelen.
Antwoord
a Lees af: bij t = 60 hoort log(Z) ≈ 1,5. Dan is Z ≈ 10^1,5 ≈ 32. Dus ongeveer 32 liter zuur.
b De lijn gaat door (0, 3) en (120, 0).
Dus log(Z) = −1/40 · t + 3 en Z = 10^(−t/40 + 3). Voer de formule in de GR in. De optie dy/dx bij x = 120 geeft −0,0575... liter per seconde. Per minuut is dat 60 · 0,0575... ≈ 3,5 liter.
c
Los op:
De halveringstijd is ongeveer 12 seconden.
d 0,1% van 2000 liter is 2 liter.
Dus na 108 seconden.
Uitleg
a Op de verticale as staat : reken terug met (les 9.2d).
b Stel de lijn op met twee roosterpunten en maak vrij. De snelheid is de afgeleide; de GR geeft die met dy/dx. Let op: die is per seconde, het antwoord moet per minuut.
c en d Algebraïsch betekent: met logaritmen. Schrijf en los op. Bij d is 0,1% van 2000 liter 2 liter.
Gemengd 5
Opdracht
Gegeven zijn en (zie de figuur in het boek).
a De grafiek van snijdt de asymptoten van de grafiek van in en , met . Er geldt . Bereken exact .
b Los exact op: .
c Welke waarden neemt aan voor ? Geef een exact antwoord.
d De lijn snijdt de grafieken van en in en . Bereken exact de lengte van , in de vorm met een zo klein mogelijk geheel getal.
e De lijn snijdt de grafiek van in en . Bereken exact de lengte van , in de vorm met een zo klein mogelijk geheel getal.
f De lijn snijdt de grafiek van in en . Bereken de lengte van in drie decimalen.
Antwoord
a De asymptoten van f vind je waar x² − 2x − 3 = 0:
Dus x = −1 en x = 3.
Dus p = 1⅔.
b Schrijf 1 als ³log(3).
x = −3 of x = 8. f bestaat alleen voor x < −1 en x > 3. Kijk in de figuur waar f onder g ligt: −3 ≤ x < −1 of 3 < x ≤ 8.
c g is stijgend en bestaat voor x > −7.
Voor x ≤ 5 geldt dus g(x) ≤ 1 + ³log(12).
d
e f(x) = 3:
f Los op 1 + ³log(x + 7) = ¼x + 2. De GR geeft G(−6,496...; 0,375...) en H(5,068...; 3,267...).
Uitleg
a De asymptoten van liggen waar wat achter de log staat 0 wordt. Bereken daar en trek af met de verschilregel (les 9.3a).
b Schrijf 1 als en stel gelijk (les 9.3b). Lees de ongelijkheid af uit de figuur en houd rekening met het domein van : of .
c is stijgend. Het bereik voor loopt dus van "heel laag" tot .
d Bereken beide functiewaarden bij en trek af. Splits met de somregel.
e Los op met de abc-formule. De lengte is het verschil van de twee -waarden; de 1 valt weg.
f Gebruik de GR voor de snijpunten en de stelling van Pythagoras voor de afstand.
Gemengde opgaven nagekeken?