Evenredig en omgekeerd evenredig met een macht van x
Je kent recht evenredig (y=ax) en omgekeerd evenredig (y=xa). In de natuurkunde en de biologie is een grootheid vaak evenredig met een macht van een andere grootheid, bijvoorbeeld met x2 of met x0,75. In deze les stel je zulke formules op.
20 min
Na deze les kun je
uitleggen wat evenredig en omgekeerd evenredig betekenen
een formule y=axp of y=xpa opstellen als één punt gegeven is
de exponent p berekenen met een logaritme, en a en p berekenen uit twee punten
Dit weet je al
Rekenen met machten en glog: gA=B⇒A=glog(B) (les 9.2a).
Evenredig en omgekeerd evenredig
y is (recht) evenredig met x als je y met hetzelfde getal vermenigvuldigt als x. De formule is y=ax en de grafiek is een rechte lijn door de oorsprong. y is omgekeerd evenredig met x als je y door hetzelfde getal deelt waarmee je x vermenigvuldigt. Dan is xy constant en y=xa; de grafiek is een hyperbool. Het getal a heet de evenredigheidsconstante.
Met een macht van x
y=a⋅xpy=xpaLinks: y is evenredig met xp. Rechts: y is omgekeerd evenredig met xp. a: evenredigheidsconstante.
Zo leid je hem af
P evenredig met Q⇒P=aQ
dat is de betekenis van evenredig
y evenredig met xp⇒y=a⋅xp
neem P=y en Q=xp
y omgekeerd evenredig met xp⇒y=xpa
zo ook bij omgekeerd evenredig: y⋅xp=a
✎Voorbeeld 1: a berekenen
a. y is evenredig met x1,5. Bij x=4 hoort y=56. Stel de formule op.
b. y is omgekeerd evenredig met x2. Bij x=4 hoort y=3. Stel de formule op.
Evenredig, dus y=ax1,5. Vul het punt in:
a⋅41,58aa=56=56=7
De formule is y=7x1,5.
Omgekeerd evenredig, dus y=x2a. Vul het punt in:
16aa=3=48
De formule is y=x248.
De exponent berekenen
Is a gegeven en p niet, dan zit de onbekende in de exponent. Die maak je vrij met een logaritme.
✎Voorbeeld 2: p berekenen
N is evenredig met tp, met evenredigheidsconstante 15. Bij t=4 hoort N=40. Bereken p algebraïsch in twee decimalen.
De formule is N=15tp. Vul het punt in:
15⋅4p4p=40=2,666…
Gebruik gA=B⇒A=glog(B):
p=4log(2,666…)≈0,71
≈Twee punten, twee onbekenden
Zijn a en p allebei onbekend, dan heb je twee punten nodig. Bij N=atp door (2,3) en (6,20) deel je de twee vergelijkingen op elkaar: a valt weg.
a⋅2pa⋅6p=320⇒3p=6,666…
Dus p=3log(6,666…)≈1,73, en dan a=2p3≈0,91. Je kunt ook a in beide vergelijkingen vrijmaken en de GR het snijpunt laten zoeken.
!Omgekeerd evenredig met x²
"Omgekeerd evenredig met x2" is y=x2a, niet y=ax21 en niet y=a⋅x1 tot de macht 2. De constante staat in de teller.
Even controleren
Snap je het?
y is evenredig met x2,5. Bij x=2 hoort y=20. Stel de formule op; rond a af op twee decimalen.
a⋅22,5=20, dus a=22,520≈3,54 en y=3,54x2,5.
P is omgekeerd evenredig met t3. Bij t=0,5 hoort P=40. Stel de formule op.
0,53a=40, dus a=40⋅0,125=5 en P=t35.
y is evenredig met xp met evenredigheidsconstante 12. Bij x=5 hoort y=100. Bereken p in twee decimalen.
12⋅5p=100, dus 5p=8,333…
p=5log(8,333…)≈1,32.
↗Hoe hangt dit samen?
Bij y=axp wil je soms x uitdrukken in y. In de volgende les maak je x vrij met de regel Ap=B⇒A=Bp1.
Klaar met deze les? Zet hem op gelezen; je voortgang staat rechtsboven.