Eduqaleeromgeving
5 havoLeeromgeving Wiskunde B · 5 havo H11 Verbanden en functies
0%
Hoofdstuk 11 · Les 1 van 13

Evenredig en omgekeerd evenredig met een macht van x

Je kent recht evenredig (y=axy = ax) en omgekeerd evenredig (y=axy = \frac{a}{x}). In de natuurkunde en de biologie is een grootheid vaak evenredig met een macht van een andere grootheid, bijvoorbeeld met x2x^2 of met x0,75x^{0{,}75}. In deze les stel je zulke formules op.

20 min

Na deze les kun je

  • uitleggen wat evenredig en omgekeerd evenredig betekenen
  • een formule y=axpy = ax^p of y=axpy = \frac{a}{x^p} opstellen als één punt gegeven is
  • de exponent pp berekenen met een logaritme, en aa en pp berekenen uit twee punten

Dit weet je al

Rekenen met machten en glog⁡{}^{g}\log: gA=B⇒A=glog⁡(B)g^A = B \Rightarrow A = {}^{g}\log(B) (les 9.2a).

Evenredig en omgekeerd evenredig

yy is (recht) evenredig met xx als je yy met hetzelfde getal vermenigvuldigt als xx. De formule is y=axy = ax en de grafiek is een rechte lijn door de oorsprong. yy is omgekeerd evenredig met xx als je yy door hetzelfde getal deelt waarmee je xx vermenigvuldigt. Dan is xyxy constant en y=axy = \frac{a}{x}; de grafiek is een hyperbool. Het getal aa heet de evenredigheidsconstante.

Met een macht van x

y=a⋅xpy=axp\displaystyle y = a \cdot x^p \qquad y = \frac{a}{x^p}Links: yy is evenredig met xpx^p. Rechts: yy is omgekeerd evenredig met xpx^p. aa: evenredigheidsconstante.
✎Voorbeeld 1: a berekenen

a. yy is evenredig met x1,5x^{1{,}5}. Bij x=4x = 4 hoort y=56y = 56. Stel de formule op. b. yy is omgekeerd evenredig met x2x^2. Bij x=4x = 4 hoort y=3y = 3. Stel de formule op.

  1. Evenredig, dus y=ax1,5y = ax^{1{,}5}. Vul het punt in:
a⋅41,5=568a=56a=7\begin{aligned} a \cdot 4^{1{,}5} &= 56 \\ 8a &= 56 \\ a &= 7 \end{aligned}

De formule is y=7x1,5y = 7x^{1{,}5}.

  1. Omgekeerd evenredig, dus y=ax2y = \frac{a}{x^2}. Vul het punt in:
a16=3a=48\begin{aligned} \frac{a}{16} &= 3 \\ a &= 48 \end{aligned}

De formule is y=48x2y = \frac{48}{x^2}.

De exponent berekenen

Is aa gegeven en pp niet, dan zit de onbekende in de exponent. Die maak je vrij met een logaritme.

✎Voorbeeld 2: p berekenen

NN is evenredig met tpt^p, met evenredigheidsconstante 15. Bij t=4t = 4 hoort N=40N = 40. Bereken pp algebraïsch in twee decimalen.

  1. De formule is N=15tpN = 15t^p. Vul het punt in:
15⋅4p=404p=2,666…\begin{aligned} 15 \cdot 4^p &= 40 \\ 4^p &= 2{,}666\ldots \end{aligned}
  1. Gebruik gA=B⇒A=glog⁡(B)g^A = B \Rightarrow A = {}^{g}\log(B):
p=4log⁡(2,666…)≈0,71p = {}^{4}\log(2{,}666\ldots) \approx 0{,}71
≈Twee punten, twee onbekenden

Zijn aa en pp allebei onbekend, dan heb je twee punten nodig. Bij N=atpN = at^p door (2,3)(2, 3) en (6,20)(6, 20) deel je de twee vergelijkingen op elkaar: aa valt weg.

a⋅6pa⋅2p=203⇒3p=6,666…\frac{a \cdot 6^p}{a \cdot 2^p} = \frac{20}{3} \Rightarrow 3^p = 6{,}666\ldots

Dus p=3log⁡(6,666…)≈1,73p = {}^{3}\log(6{,}666\ldots) \approx 1{,}73, en dan a=32p≈0,91a = \frac{3}{2^p} \approx 0{,}91. Je kunt ook aa in beide vergelijkingen vrijmaken en de GR het snijpunt laten zoeken.

!Omgekeerd evenredig met x²

"Omgekeerd evenredig met x2x^2" is y=ax2y = \frac{a}{x^2}, niet y=1ax2y = \frac{1}{ax^2} en niet y=a⋅1xy = a \cdot \frac{1}{x} tot de macht 2. De constante staat in de teller.

Even controleren

Snap je het?

yy is evenredig met x2,5x^{2{,}5}. Bij x=2x = 2 hoort y=20y = 20. Stel de formule op; rond aa af op twee decimalen.

PP is omgekeerd evenredig met t3t^3. Bij t=0,5t = 0{,}5 hoort P=40P = 40. Stel de formule op.

yy is evenredig met xpx^p met evenredigheidsconstante 12. Bij x=5x = 5 hoort y=100y = 100. Bereken pp in twee decimalen.

↗Hoe hangt dit samen?

Bij y=axpy = ax^p wil je soms xx uitdrukken in yy. In de volgende les maak je xx vrij met de regel Ap=B⇒A=B1pA^p = B \Rightarrow A = B^{\frac{1}{p}}.

Klaar met deze les? Zet hem op gelezen; je voortgang staat rechtsboven.