Eduqaleeromgeving
5 havoLeeromgeving Wiskunde B · 5 havo H10 Meetkundige berekeningen
0%
Hoofdstuk 10 · Les 12 van 12

Cirkels en functies

In deze les komt alles van het hoofdstuk samen. Je hebt een grafiek met een raaklijn, en een cirkel. Het antwoord vind je in een paar stappen, en elke stap ken je al. Het werk zit in het bedenken van de volgorde.

20 min

Na deze les kun je

  • een stappenplan maken bij een opgave met een functie en een cirkel
  • een raaklijn aan een grafiek opstellen en die laten snijden met een cirkel
  • bewijzen dat een lijn zowel een grafiek als een cirkel raakt

Dit weet je al

De raaklijn met de afgeleide (les 10.2b), de cirkelvergelijking (les 10.3a), de ligging van een lijn en een cirkel met de discriminant (les 10.3c).

Een stappenplan

Lees de opgave en zoek wat je als eerste kunt uitrekenen. Vaak is de volgorde:

  1. Stel met de afgeleide een vergelijking op van de raaklijn.
  2. Stel een vergelijking op van de cirkel: zoek het middelpunt en de straal.
  3. Substitueer de lijn in de cirkelvergelijking en los de tweedegraadsvergelijking op.
De grafiek van f(x) = \frac{6}{x} met de raaklijn k in A(3, 2) (oranje). De cirkel c met middelpunt M(3, -1) gaat door A en raakt de y-as. De lijn k snijdt c ook in B.
De grafiek van f(x)=6xf(x) = \frac{6}{x} met de raaklijn kk in A(3,2)A(3, 2) (oranje). De cirkel cc met middelpunt M(3,−1)M(3, -1) gaat door AA en raakt de yy-as. De lijn kk snijdt cc ook in BB.
✎Voorbeeld: raaklijn snijdt cirkel

Gegeven is f(x)=6xf(x) = \frac{6}{x}. De lijn kk raakt de grafiek van ff in het punt AA met xA=3x_A = 3. De cirkel cc heeft middelpunt MM met xM=xAx_M = x_A en yM<0y_M < 0, gaat door AA en raakt de yy-as. De lijn kk snijdt cc behalve in AA ook in BB. Bereken exact de coördinaten van BB.

  1. De raaklijn. f(3)=2f(3) = 2, dus A(3,2)A(3, 2). Schrijf f(x)=6x−1f(x) = 6x^{-1}:
f′(x)=−6x−2=−6x2rck=f′(3)=−23\begin{aligned} f'(x) &= -6x^{-2} = -\frac{6}{x^2} \\ \text{rc}_k &= f'(3) = -\tfrac{2}{3} \end{aligned}

Vul AA in bij y=−23x+by = -\frac{2}{3}x + b: 2=−2+b2 = -2 + b, dus k ⁣:y=−23x+4k\colon y = -\frac{2}{3}x + 4.

  1. De cirkel. Hij raakt de yy-as, dus r=xM=3r = x_M = 3. MM ligt recht onder AA op afstand 3, dus yM=2−3=−1y_M = 2 - 3 = -1:
c ⁣:(x−3)2+(y+1)2=9c\colon (x - 3)^2 + (y + 1)^2 = 9
  1. Substitueer y=−23x+4y = -\frac{2}{3}x + 4; dan is y+1=−23x+5y + 1 = -\frac{2}{3}x + 5:
(x−3)2+(−23x+5)2=9x2−6x+9+49x2−203x+25=9\begin{aligned} (x - 3)^2 + (-\tfrac{2}{3}x + 5)^2 &= 9 \\ x^2 - 6x + 9 + \tfrac{4}{9}x^2 - \tfrac{20}{3}x + 25 &= 9 \end{aligned}
  1. Vermenigvuldig met 9 en herleid:
9x2+4x2−114x+306=8113x2−114x+225=0\begin{aligned} 9x^2 + 4x^2 - 114x + 306 &= 81 \\ 13x^2 - 114x + 225 &= 0 \end{aligned}
  1. De abc-formule:
D=1142−4⋅13⋅225=1296D=36x=114±3626\begin{aligned} D &= 114^2 - 4 \cdot 13 \cdot 225 = 1296 \\ \sqrt{D} &= 36 \\ x &= \frac{114 \pm 36}{26} \end{aligned}
  1. Dat geeft x=3x = 3 (punt AA) of x=15026=51013x = \frac{150}{26} = 5\frac{10}{13}. Dan is
y=−23⋅7513+4=213y = -\tfrac{2}{3} \cdot \tfrac{75}{13} + 4 = \tfrac{2}{13}

Dus B(51013,213)B(5\frac{10}{13}, \frac{2}{13}).

≈Eén oplossing ken je al

De lijn gaat door AA, dus x=3x = 3 moet een oplossing zijn. Dat is een goede controle op je tweedegraadsvergelijking: vul x=3x = 3 in en kijk of er 0 uitkomt. 13⋅9−114⋅3+225=117−342+225=013 \cdot 9 - 114 \cdot 3 + 225 = 117 - 342 + 225 = 0.

Raakt de lijn ook de cirkel?

Is een lijn raaklijn van een grafiek, dan kun je met de discriminant nagaan of hij ook een cirkel raakt. Substitueer de lijn in de cirkelvergelijking: bij D=0D = 0 raakt hij.

!Breuken wegwerken

Een breuk als 49x2\frac{4}{9}x^2 maakt de abc-formule lastig. Vermenigvuldig de hele vergelijking eerst met de noemer, zoals met 9 in stap 4. Vergeet daarbij geen enkele term, ook niet de term rechts van het isgelijkteken.

Even controleren

Snap je het?

Bewijs dat de lijn y=x+2y = x + 2 de cirkel (x−1)2+(y−1)2=2(x - 1)^2 + (y - 1)^2 = 2 raakt.

Gegeven is f(x)=−x2+3x+1f(x) = -x^2 + 3x + 1. Laat zien dat de raaklijn in het punt met x=1x = 1 de lijn y=x+2y = x + 2 uit de vorige vraag is.

↗Hoe hangt dit samen?

Dit was de laatste les van hoofdstuk 10. In hoofdstuk 11 bekijk je allerlei soorten functies, zoals machtsfuncties, wortelfuncties en gebroken functies, en hun grafieken.

Klaar met deze les? Zet hem op gelezen; je voortgang staat rechtsboven.