Eduqaleeromgeving
5 havoLeeromgeving Wiskunde B · 5 havo H11 Verbanden en functies
0%
Hoofdstuk 11 · Les 9 van 13

Wortelfuncties

De grafiek van een functie als f(x)=5−26−3xf(x) = 5 - 2\sqrt{6 - 3x} begint of eindigt in een randpunt. Ken je dat punt en de vorm van de grafiek, dan heb je meteen het domein en het bereik.

20 min

Na deze les kun je

  • het randpunt, het domein en het bereik van een wortelfunctie bepalen
  • bij y=a+bcx+dy = a + b\sqrt{cx + d} de variabele xx vrijmaken

Dit weet je al

De standaardgrafiek y=xy = \sqrt{x} en transformaties (les 11.2a). Het kwadraat van een tweeterm: (p−q)2=p2−2pq+q2(p - q)^2 = p^2 - 2pq + q^2.

Randpunt, domein en bereik

cx+d=0\displaystyle cx + d = 0Bij f(x)=a+bcx+df(x) = a + b\sqrt{cx + d}. De yy-coördinaat van het randpunt is aa.

Of de grafiek naar links of naar rechts loopt, en omhoog of omlaag, volgt uit de tekens van cc en bb. Een schets of de GR laat het je zien.

De grafiek van g(x) = 5 - 2\sqrt{6 - 3x} (donkerblauw) met het randpunt (2, 5) (oranje). De grafiek ligt onder de lijn y = 5 (grijs, gestippeld).
De grafiek van g(x)=5−26−3xg(x) = 5 - 2\sqrt{6 - 3x} (donkerblauw) met het randpunt (2,5)(2, 5) (oranje). De grafiek ligt onder de lijn y=5y = 5 (grijs, gestippeld).
✎Voorbeeld 1: randpunt, domein en bereik

Gegeven is g(x)=5−26−3xg(x) = 5 - 2\sqrt{6 - 3x}. Geef het randpunt, het domein en het bereik.

  1. 6−3x=06 - 3x = 0 geeft x=2x = 2, en g(2)=5−0=5g(2) = 5 - 0 = 5. Het randpunt is (2,5)(2, 5).
  2. 6−3x≥06 - 3x \geq 0 geldt voor x≤2x \leq 2: de grafiek loopt vanaf het randpunt naar links.
  3. Er staat 5−2…5 - 2\sqrt{\ldots}, dus g(x)≤5g(x) \leq 5: de grafiek loopt omlaag.
  4. Dg=(←,2]D_g = (\leftarrow, 2] en Bg=(←,5]B_g = (\leftarrow, 5].

x vrijmaken

Je zet eerst de wortel apart, deelt door het getal ervoor en kwadrateert dan beide kanten.

✎Voorbeeld 2: x vrijmaken

Schrijf y=5−26−3xy = 5 - 2\sqrt{6 - 3x} in de vorm x=py2+qy+rx = py^2 + qy + r.

  1. Isoleer de wortel en deel door 2:
26−3x=5−y6−3x=212−12y\begin{aligned} 2\sqrt{6 - 3x} &= 5 - y \\ \sqrt{6 - 3x} &= 2\tfrac{1}{2} - \tfrac{1}{2}y \end{aligned}
  1. Kwadrateer beide kanten:
6−3x=(212−12y)26−3x=614−212y+14y2\begin{aligned} 6 - 3x &= (2\tfrac{1}{2} - \tfrac{1}{2}y)^2 \\ 6 - 3x &= 6\tfrac{1}{4} - 2\tfrac{1}{2}y + \tfrac{1}{4}y^2 \end{aligned}
  1. Maak xx vrij:
−3x=14y2−212y+14x=−112y2+56y−112\begin{aligned} -3x &= \tfrac{1}{4}y^2 - 2\tfrac{1}{2}y + \tfrac{1}{4} \\ x &= -\tfrac{1}{12}y^2 + \tfrac{5}{6}y - \tfrac{1}{12} \end{aligned}
!Eerst isoleren, dan kwadrateren

Kwadrateer je y=5−26−3xy = 5 - 2\sqrt{6 - 3x} meteen, dan blijft er een wortel staan in het dubbele product. Zet de wortel dus eerst alleen aan één kant.

≈De voorwaarde

Uit 26−3x=5−y2\sqrt{6 - 3x} = 5 - y volgt y≤5y \leq 5, want een wortel is nooit negatief. Dat klopt met het bereik. Je hoeft deze voorwaarde niet bij het antwoord te zetten.

Even controleren

Snap je het?

Gegeven is f(x)=−3+24x−5f(x) = -3 + 2\sqrt{4x - 5}. Geef het randpunt, het domein en het bereik.

Schrijf y=4+2x−5y = 4 + 2\sqrt{x - 5} in de vorm x=py2+qy+rx = py^2 + qy + r.

↗Hoe hangt dit samen?

In de volgende les differentieer je wortelfuncties met de kettingregel en stel je raaklijnen op.

Klaar met deze les? Zet hem op gelezen; je voortgang staat rechtsboven.