Goniometrische functies
Eenheidscirkel en radialen, sinusoïden tekenen en opstellen, goniometrische vergelijkingen exact oplossen, de tangens, formules herleiden en differentiëren.
Klik een paragraaf open, en daarna de opdracht die je wilt nakijken.
26 opdrachten
Zo pak je het aan
Het punt P draait over de eenheidscirkel (middelpunt O, straal 1), beginnend in A(1, 0). De draaiingshoek heet α.
- Coördinaten van P. Altijd geldt x_P = cos(α) en y_P = sin(α), en tan(α) = y_P / x_P.
- Hoek bij een gegeven x_P of y_P. Bij een gegeven y_P (sinus) horen twee punten, symmetrisch in de y-as: α en 180° − α. Bij een gegeven x_P (cosinus) twee punten symmetrisch in de x-as: α en −α (of 360° − α).
- Radialen. π rad = 180°. Van graden naar radialen: vermenigvuldig met π/180. Van radialen naar graden: vermenigvuldig met 180/π. Een boog op de eenheidscirkel is even lang als de hoek in radialen.
- Exacte waarden. Bij ⅙π, ¼π en ⅓π (30°, 45° en 60°) ken je sin, cos en tan exact (½, ½√2, ½√3, ⅓√3, √3). In de andere kwadranten gebruik je de exacte-waardencirkel: alleen het teken verandert.
Opdracht 1
Opdracht
Rond lengten en coördinaten af op twee decimalen. P draait over de cirkel met middelpunt O(0, 0) en straal 1, tegen de klok in, vanaf (1, 0). De draaiingshoek heet α; Q is de loodrechte projectie van P op de x-as (zie de figuur in het boek).
a Neem α = 65°. Bereken PQ en OQ.
b Geef de coördinaten van P bij α = 65°.
c Neem nu α = 115°. Hoe groot is ∠POQ? Geef PQ, OQ en de coördinaten van P.
d Bereken met de GR cos(115°) en sin(115°). Wat valt op?
e Neem α = 245°. Geef ∠POQ en de coördinaten van P.
f Controleer dat je de coördinaten van P bij α = 245° krijgt met cos(245°) en sin(245°) op de GR.
Antwoord
a Driehoek OQP is rechthoekig in Q, en de schuine zijde OP is de straal: OP = 1.
Met de GR: PQ = sin(65°) ≈ 0,91 en OQ = cos(65°) ≈ 0,42.
b P ligt rechts van de y-as en boven de x-as: P(0,42; 0,91).
c ∠POQ = 180° − 115° = 65°. Driehoek OQP is dus dezelfde driehoek als in vraag a, gespiegeld in de y-as: PQ ≈ 0,91 en OQ ≈ 0,42. P ligt nu links van de y-as: P(−0,42; 0,91).
d De GR geeft cos(115°) ≈ −0,42 en sin(115°) ≈ 0,91. Dat zijn precies de x- en de y-coördinaat van P. Ook het minteken klopt: cos(115°) is negatief, omdat P links van de y-as ligt.
e ∠POQ = 245° − 180° = 65°. P ligt links van de y-as en onder de x-as: P(−0,42; −0,91).
f De GR geeft cos(245°) ≈ −0,42 en sin(245°) ≈ −0,91. Dat zijn weer precies de coördinaten van P: x_P = cos(245°) en y_P = sin(245°).
Uitleg
Dit is de kern van les 8.1a: op de eenheidscirkel is de schuine zijde altijd 1. Daardoor wordt en .
a en b In de rechthoekige driehoek is de overstaande en de aanliggende zijde. Omdat je door 1 deelt, zijn de sinus en cosinus precies die lengtes, en dus de coördinaten van .
c tot en met f Bij 115° en 245° maak je weer een driehoek met de -as, met een hoek van 65°. De lengtes zijn dus dezelfde; alleen het teken hangt af van de plek van . De GR geeft dat teken automatisch: zo zie je dat de afspraak en ook buiten het eerste kwadrant klopt.
Opdracht 2
Opdracht
Lees af uit de eenheidscirkel.
a sin(0°)
b cos(0°)
c sin(90°)
d cos(90°)
e sin(270°)
f cos(270°)
g sin(360°)
h tan(360°)
i sin(450°)
j cos(−90°)
k tan(−540°)
l cos(−180°)
Antwoord
Teken het punt P bij de hoek en lees x_P (de cosinus) en y_P (de sinus) af. Een hoek van 360° of meer, of een negatieve hoek, verander je eerst met hele rondjes van 360°.
a α = 0° geeft P(1, 0), dus sin(0°) = 0.
b cos(0°) = 1.
c α = 90° geeft P(0, 1), dus sin(90°) = 1.
d cos(90°) = 0.
e α = 270° geeft P(0, −1), dus sin(270°) = −1.
f cos(270°) = 0.
g α = 360° geeft weer P(1, 0), dus sin(360°) = 0.
h tan(360°) = 0 / 1 = 0.
i 450° = 360° + 90°, dus sin(450°) = sin(90°) = 1.
j α = −90° geeft P(0, −1), dus cos(−90°) = 0.
k −540° + 2 · 360° = 180°, dus α = −540° geeft P(−1, 0). Dan is tan(−540°) = 0 / −1 = 0.
l α = −180° geeft P(−1, 0), dus cos(−180°) = −1.
Uitleg
Bij veelvouden van 90° ligt op een as. Je leest sinus () en cosinus () dan direct af, zonder GR (les 8.1a).
i, j en k Een hele ronde (360°) verandert niets aan de plek van . Daarom tel je bij een hoek boven 360° of onder 0° hele rondjes op of af tot je een hoek tussen 0° en 360° hebt. Een negatieve hoek draai je met de klok mee: ligt dus onderaan.
h en k Voor de tangens deel je door . Dat gaat alleen als : bij 90° en 270° bestaat de tangens niet, bij 0°, 180° en 360° is hij 0.
Opdracht 3
Opdracht
α is een draaiingshoek op de eenheidscirkel met 0° ≤ α ≤ 360°. Bereken alle α waarvoor geldt:
a sin(α) = 0
b cos(α) = 0
c sin(α) = 1
d cos(α) = 1
e tan(α) = 1
f tan(α) = −1
Antwoord
Zoek de punten op de eenheidscirkel met de gegeven x_P of y_P.
a sin(α) = 0 betekent y_P = 0: P(1, 0) of P(−1, 0). Dus α = 0° ∨ α = 180° ∨ α = 360°.
b cos(α) = 0 betekent x_P = 0: P(0, 1) of P(0, −1). Dus α = 90° ∨ α = 270°.
c sin(α) = 1 betekent P(0, 1). Dus α = 90°.
d cos(α) = 1 betekent P(1, 0). Dus α = 0° ∨ α = 360°.
e tan(α) = 1 betekent y_P = x_P: P ligt op de lijn y = x. Dat geeft α = 45° ∨ α = 225°.
f tan(α) = −1 betekent y_P = −x_P: P ligt op de lijn y = −x. Dat geeft α = 135° ∨ α = 315°.
Uitleg
Je werkt hier andersom: je kent de sinus of cosinus en zoekt het punt. Vertaal eerst: en (les 8.1a). Daarna zoek je alle punten op de cirkel met die coördinaat.
a en d Vergeet de hoek 360° niet: die ligt op dezelfde plek als 0° en valt ook binnen het gevraagde gebied.
e en f is 1 als . Zulke punten liggen op de lijn , en die snijdt de cirkel twee keer: rechtsboven en linksonder. Bij gebruik je de lijn .
Opdracht 4
Opdracht
De punten P, Q, R en S liggen op de eenheidscirkel, bij de draaiingshoeken 110°, 200°, −102° en −50° (zie de figuur in het boek). Bereken hun coördinaten in twee decimalen.
Antwoord
Bij elk punt is x = cos(α) en y = sin(α). Lees de draaiingshoeken af uit de figuur: P hoort bij 110°, Q bij 200°, R bij −102° en S bij −50°. Zet de GR in graden.
- P: cos(110°) ≈ −0,34 en sin(110°) ≈ 0,94, dus P(−0,34; 0,94).
- Q: cos(200°) ≈ −0,94 en sin(200°) ≈ −0,34, dus Q(−0,94; −0,34).
- R: cos(−102°) ≈ −0,21 en sin(−102°) ≈ −0,98, dus R(−0,21; −0,98).
- S: cos(−50°) ≈ 0,64 en sin(−50°) ≈ −0,77, dus S(0,64; −0,77).
Uitleg
Elk punt op de eenheidscirkel is (les 8.1a). Lees dus eerst de draaiingshoek af. Bij en is de hoek met de klok mee getekend, dus negatief. De meest gemaakte fout is de instelling van de GR: hier werk je in graden, dus de GR moet op graden staan. Controleer daarna de tekens met de plek van het punt: ligt linksonder, dus beide coördinaten zijn negatief.
Opdracht 5
Opdracht
De punten A, B, C, D en E verdelen de eenheidscirkel in vijf bogen van gelijke lengte, met A(1, 0) (zie de figuur in het boek). Bereken de coördinaten van B, C, D en E in twee decimalen.
Antwoord
Vijf gelijke bogen: elke boog hoort bij een hoek van 360° : 5 = 72°. B hoort dus bij 72°, C bij 2 · 72° = 144°, D bij 3 · 72° = 216° en E bij 4 · 72° = 288°.
- B: cos(72°) ≈ 0,31 en sin(72°) ≈ 0,95, dus B(0,31; 0,95).
- C: cos(144°) ≈ −0,81 en sin(144°) ≈ 0,59, dus C(−0,81; 0,59).
- D: cos(216°) ≈ −0,81 en sin(216°) ≈ −0,59, dus D(−0,81; −0,59).
- E: cos(288°) ≈ 0,31 en sin(288°) ≈ −0,95, dus E(0,31; −0,95).
Uitleg
De vijf punten verdelen de hele cirkel (360°) in gelijke stukken, dus elke stap is 72°. De draaiingshoeken tel je vanaf op de positieve -as. Daarna is elk punt (les 8.1a). Controleer met de symmetrie: en zijn elkaars spiegelbeeld in de -as, net als en .
Opdracht 6
Opdracht
P en Q liggen op de eenheidscirkel met y_P = y_Q = 0,5, P rechts en Q links van de y-as. De draaiingshoek van P is α = 30°. Hoe groot is de draaiingshoek β van Q?
Antwoord
De lijn y = 0,5 snijdt de eenheidscirkel in P (rechts van de y-as) en Q (links).
P en Q liggen symmetrisch ten opzichte van de y-as. De hoek tussen OQ en de negatieve x-as is dus ook 30°. Dan is β = 180° − 30° = 150°.
Uitleg
Een gegeven is een horizontale lijn. Die snijdt de eenheidscirkel in twee punten. Daarom horen bij één sinuswaarde altijd twee hoeken (les 8.1b). De twee punten liggen gespiegeld in de -as. De hoek van zet je dan uit vanaf de negatieve -as. Zo krijg je .
Opdracht 7
Opdracht
Bereken α in graden, in één decimaal (zie de figuren in het boek).
a x_P = 0,81 (P in het eerste kwadrant)
b y_P = 0,94 (P links van de y-as)
c x_P = 0,26 (P onder de x-as, α met de klok mee)
d y_P = −0,22 (P links van de y-as, net onder de x-as, α tegen de klok in)
Antwoord
Gebruik sin⁻¹ bij een gegeven y_P en cos⁻¹ bij een gegeven x_P. Kijk daarna in de figuur in welk kwadrant P ligt en hoe α getekend is.
a cos(α) = 0,81. De GR geeft cos⁻¹(0,81) = 35,90...°. P ligt in het eerste kwadrant, dus α ≈ 35,9°.
b sin(α) = 0,94. De GR geeft sin⁻¹(0,94) = 70,05...°. P ligt links van de y-as, dus α = 180° − 70,05...° ≈ 109,9°.
c cos(α) = 0,26. De GR geeft cos⁻¹(0,26) = 74,92...°. P ligt onder de x-as en α is met de wijzers van de klok mee getekend, dus negatief: α ≈ −74,9°.
d sin(α) = −0,22. De GR geeft sin⁻¹(−0,22) = −12,70...°. P ligt links van de y-as, net onder de x-as, en α is tegen de klok in getekend. Dan is α = 180° + 12,70...° ≈ 192,7°.
Uitleg
De GR geeft maar één hoek: altijd in de bovenste helft (0° tot 180°), altijd in de rechterhelft (−90° tot 90°) (les 8.1b). Kijk dus eerst waar ligt, en gebruik daarna de symmetrie.
a ligt rechtsboven. Daar geeft meteen het goede punt.
b Een gegeven sinus met links van de -as: spiegel in de -as, dus de hoek van de GR.
c Een gegeven cosinus met onder de -as: spiegel in de -as, dus de hoek wordt negatief. Omdat de hoek in de figuur met de klok mee is getekend, laat je hem negatief.
d De GR geeft het punt rechtsonder. ligt links, dus spiegel je in de -as: . Dat is hetzelfde als . Let op dat min-min.
Opdracht 8
Opdracht
Op de eenheidscirkel liggen P met y_P = 0,92 (eerste kwadrant) en Q met x_Q = −0,87 (linksonder) (zie de figuur in het boek). Bereken ∠POQ in graden, in één decimaal.
Antwoord
Bereken eerst de draaiingshoeken van P en Q.
- P: sin(α_P) = 0,92 en P ligt in het eerste kwadrant, dus α_P = sin⁻¹(0,92) = 66,92...°.
- Q: cos(α_Q) = −0,87. De GR geeft cos⁻¹(−0,87) = 150,45...°. Maar Q ligt onder de x-as, dus α_Q = 360° − 150,45...° = 209,54...°.
Uitleg
Een hoek tussen twee punten bereken je als het verschil van hun draaiingshoeken. Die draaiingshoeken vind je zoals in les 8.1b. Bij zit de valkuil: geeft een punt boven de -as, maar ligt eronder. Spiegel dus in de -as en tel 360° op, zodat je een hoek tussen 0° en 360° krijgt. Pas daarna trek je de hoeken van elkaar af.
Opdracht 9
Opdracht
P begint in A(1, 0) en draait over de eenheidscirkel met positieve draaiingshoek α. De lengte van de afgelegde cirkelboog hangt af van α.
a Leg uit dat de omtrek van de eenheidscirkel 2π is.
b Leg uit dat de cirkelboog bij α = 90° lengte ½π heeft.
c Maak de tabel af: draaiingshoek α = 0°, 90°, 180°, 270°, 360° en de bijbehorende lengte van de cirkelboog (bij 90° staat ½π, bij 360° staat 2π).
Antwoord
a De omtrek van een cirkel is 2πr. De eenheidscirkel heeft straal r = 1, dus de omtrek is 2π · 1 = 2π.
b Bij α = 90° heeft P een kwart rondje gedraaid. De cirkelboog is dan een kwart van de omtrek: ¼ · 2π = ½π.
c De booglengte is evenredig met de hoek: 90° erbij geeft telkens ½π erbij.
| draaiingshoek α | 0° | 90° | 180° | 270° | 360° |
|---|---|---|---|---|---|
| lengte cirkelboog | 0 | ½π | π | 1½π | 2π |
Uitleg
Deze opdracht bereidt de radiaal voor (les 8.1c). De eenheidscirkel heeft omtrek , omdat de straal 1 is.
b en c De booglengte groeit even hard als de hoek: een kwart van de hoek is een kwart van de omtrek. Daarom kun je een hoek ook meten met de lengte van de boog. Dat is precies de afspraak achter de radiaal: bij 180° hoort een boog van lengte .
Opdracht 10
Opdracht
Zet om naar graden; rond zo nodig af op één decimaal.
a ⅙π rad
b ¼π rad
c 2π rad
d 2 rad
e 1¼π rad
f 1¼ rad
g −2⅓π rad
h −2⅓ rad
Antwoord
Gebruik π rad = 180°. Staat er π in de hoek, vervang π dan door 180°. Staat er geen π, vermenigvuldig dan met 180°/π.
a ⅙π rad = ⅙ · 180° = 30°
b ¼π rad = ¼ · 180° = 45°
c 2π rad = 2 · 180° = 360°
d
e 1¼π rad = 1¼ · 180° = 225°
f
g −2⅓π rad = −2⅓ · 180° = −420°
h
Uitleg
Alles volgt uit (les 8.1c).
a, b, c, e en g Staat er in de hoek, dan vervang je door 180°. Je antwoord is dan exact.
d, f en h Staat er géén , dan is het een gewoon getal radialen. Dan vermenigvuldig je met en rond je af. Vergelijk e en f: rad en rad verschillen een factor . Controle: 1 rad is bijna 60°, dus 2 rad is ongeveer 115°.
Opdracht 11
Opdracht
Zet om naar radialen. Geef een exact antwoord.
a 360°
b 30°
c 45°
d 60°
e 90°
f 135°
g 300°
h 210°
Antwoord
Vermenigvuldig met π/180 en vereenvoudig de breuk.
a 360° = 360/180 · π = 2π
b 30° = 30/180 · π = ⅙π
c 45° = 45/180 · π = ¼π
d 60° = 60/180 · π = ⅓π
e 90° = 90/180 · π = ½π
f 135° = 135/180 · π = ¾π
g 300° = 300/180 · π = 1⅔π
h 210° = 210/180 · π = 1⅙π
Uitleg
Van graden naar radialen vermenigvuldig je met (les 8.1c). Omdat het antwoord exact moet, laat je staan en vereenvoudig je alleen de breuk. Deze hoeken kom je het hele hoofdstuk tegen: , , en (les 8.1d). Ken ze uit je hoofd.
Opdracht 12
Opdracht
Zet om naar radialen, in twee decimalen.
a 10°
b 57,3°
c 1030°
d 90°
Antwoord
Vermenigvuldig met π/180 en rond af.
a 10 · π/180 ≈ 0,17 rad
b 57,3 · π/180 ≈ 1,00 rad
c 1030 · π/180 ≈ 17,98 rad
d 90 · π/180 ≈ 1,57 rad
Uitleg
Dezelfde omrekening als in opdracht 11, maar nu rond je af. Je vult dus een getal in voor . Kijk naar b: 57,3° is ongeveer 1 rad. Dat past bij de vuistregel uit les 8.1c dat 1 radiaal bijna 60° is. Gebruik die vuistregel om je andere antwoorden te controleren.
Opdracht 13
Opdracht
Bereken in twee decimalen (GR in radialen).
a
b
c
d
e
f
Antwoord
Zet de GR eerst in radialen (MODE: RADIAN). Let op het verschil tussen bijvoorbeeld ⅝π en ⅝.
a cos(⅝π) ≈ −0,38
b cos(⅝) ≈ 0,81
c sin(⅘π) ≈ 0,59
d sin(⅘) ≈ 0,72
e cos(7,6π) ≈ 0,31
f cos(7,6) ≈ 0,25
Uitleg
Hier gaat het om de instelling van de GR: zet hem op radialen (les 8.1c). Elk paar laat zien dat en heel verschillende hoeken zijn: de eerste is 112,5°, de tweede ruim 35°. Daarom zijn de antwoorden zo verschillend, soms zelfs met een ander teken. Typ de dus echt in als die er staat.
Opdracht 14
Opdracht
Bereken α in radialen met , in twee decimalen.
a
b
c
d
e
f
Antwoord
α ligt tussen 0 en ½π, dus in het eerste kwadrant. Dan geeft de GR (in radialen) direct het goede antwoord met sin⁻¹ of cos⁻¹.
a α = sin⁻¹(0,92) ≈ 1,17
b α = cos⁻¹(0,85) ≈ 0,55
c α = sin⁻¹(5/12) ≈ 0,43
d α = cos⁻¹(3/17) ≈ 1,39
e α = sin⁻¹(⅓√5) ≈ 0,84
f α = cos⁻¹(¼√2) ≈ 1,21
Uitleg
Omdat tussen 0 en ligt, ligt in het eerste kwadrant. Daar geven en allebei meteen de goede hoek, zonder spiegelen (les 8.1b). De GR moet wel op radialen staan (les 8.1c). Controle: elk antwoord moet tussen 0 en liggen.
Opdracht 15
Opdracht
Rond af op twee decimalen.
a Op de eenheidscirkel liggen twee punten P met y_P = 0,35. Bereken hun draaiingshoeken tussen 0 en 2π.
b Op de eenheidscirkel liggen twee punten Q met x_Q = −0,35. Bereken hun draaiingshoeken tussen 0 en 2π.
Antwoord
a sin(α) = 0,35. De GR (in radialen) geeft sin⁻¹(0,35) = 0,357... Dat is het punt rechts van de y-as. Het tweede punt ligt gespiegeld in de y-as, bij π − 0,357...
b cos(α) = −0,35. De GR geeft cos⁻¹(−0,35) = 1,928... Dat is het punt boven de x-as. Het tweede punt ligt gespiegeld in de x-as, bij −1,928... Tel daar 2π bij op om tussen 0 en 2π te komen.
Uitleg
Dit is les 8.1b, maar dan in radialen. Spiegelen in de -as geeft nu in plaats van , en een hele ronde is . Bij één -waarde of één -waarde horen altijd twee punten, dus ook twee antwoorden.
a Een gegeven sinus: de twee punten liggen gespiegeld in de -as, dus en .
b Een gegeven cosinus: de twee punten liggen gespiegeld in de -as, dus en . Omdat het antwoord tussen 0 en moet liggen, maak je van eerst .
Opdracht 16
Opdracht
Rechthoek ABCD heeft zijn hoekpunten op de eenheidscirkel, met AB evenwijdig aan de x-as. C hoort bij de draaiingshoek α en ligt in het eerste kwadrant (zie de figuur in het boek). Als α van 0,2 naar 0,4 gaat, wordt de rechthoek groter. Met hoeveel procent neemt de oppervlakte toe?
Antwoord
C ligt op de eenheidscirkel bij draaiingshoek α, dus C(cos(α), sin(α)). De rechthoek is symmetrisch in beide assen. Daarom is AB = 2 · cos(α) en BC = 2 · sin(α).
Zet de GR in radialen.
- α = 0,2 geeft O = 4 · cos(0,2) · sin(0,2) = 0,778...
- α = 0,4 geeft O = 4 · cos(0,4) · sin(0,4) = 1,434...
De oppervlakte neemt toe met ongeveer 84,2%.
Uitleg
De zijden van de rechthoek volg je uit de coördinaten van : en (les 8.1a). Omdat de rechthoek symmetrisch is in beide assen, is de breedte twee keer en de hoogte twee keer .
De hoek staat in radialen (er staat geen gradenteken), dus de GR moet op radialen (les 8.1c). Een toename in procenten is altijd (nieuw − oud) / oud · 100%. Deel dus door de oude oppervlakte, niet door de nieuwe.
Opdracht 17
Opdracht
Gebruik de 1 : 2 : √3-driehoek (met hoeken 30° en 60°) en de 1 : 1 : √2-driehoek (met hoeken van 45°).
a Leg uit dat sin(30°) = ½, cos(45°) = ½√2 en tan(60°) = √3.
b Maak een tabel met de exacte sinus, cosinus en tangens van 30°, 45° en 60°.
Antwoord
a In een rechthoekige driehoek is sin = overstaande / schuine, cos = aanliggende / schuine en tan = overstaande / aanliggende.
- In de 1 : 2 : √3-driehoek staat tegenover 30° de zijde 1 en de schuine zijde is 2: sin(30°) = ½.
- In de 1 : 1 : √2-driehoek is bij 45° de aanliggende zijde 1 en de schuine zijde √2: cos(45°) = 1/√2 = ½√2.
- In de 1 : 2 : √3-driehoek staat tegenover 60° de zijde √3 en ligt ernaast de zijde 1: tan(60°) = √3 / 1 = √3.
b Op dezelfde manier lees je de andere waarden af. Werk een wortel in de noemer weg: 1/√3 = ⅓√3.
| hoek | 30° | 45° | 60° |
|---|---|---|---|
| sinus | ½ | ½√2 | ½√3 |
| cosinus | ½√3 | ½√2 | ½ |
| tangens | ⅓√3 | 1 | √3 |
Uitleg
a Hier gebruik je de definitie uit de onderbouw: sinus is overstaande gedeeld door schuine zijde, cosinus aanliggende gedeeld door schuine zijde, tangens overstaande gedeeld door aanliggende. Let goed op welke hoek je bekijkt: in dezelfde driehoek is de overstaande zijde van 30° de aanliggende zijde van 60°.
b Deze tabel is de basis van de exacte-waardencirkel (les 8.1d). Zie je dat de sinusrij en de cosinusrij elkaars spiegelbeeld zijn? Dat komt doordat : het is dezelfde zijde in dezelfde driehoek. Werk en om naar een vorm zonder wortel in de noemer.
Opdracht 18
Opdracht
Er is een ezelsbruggetje voor de exacte sinuswaarden: ½√0, ½√1, ½√2, ½√3 en ½√4.
a Leg uit hoe je hiermee de sinus en de cosinus van 0, ⅙π, ¼π, ⅓π en ½π onthoudt.
b Bereken met tan(α) = sin(α) / cos(α) de exacte tangens bij dezelfde hoeken.
Antwoord
a De sinus bij 0, ⅙π, ¼π, ⅓π en ½π is achter elkaar ½√0, ½√1, ½√2, ½√3 en ½√4. Dat is 0, ½, ½√2, ½√3 en 1: precies de rij uit de tabel. De cosinus is dezelfde rij, maar dan achterstevoren: ½√4, ½√3, ½√2, ½√1, ½√0.
b Gebruik tan(α) = sin(α) / cos(α).
Bij ½π is cos(½π) = 0. Je kunt niet door 0 delen, dus tan(½π) bestaat niet.
Uitleg
a Het ezelsbruggetje maakt de tabel uit les 8.1d makkelijk te onthouden: alleen het getal onder de wortel loopt op van 0 tot 4. Bij de cosinus loopt het af, omdat de cosinus van een hoek gelijk is aan de sinus van de hoek die ervoor nog over is tot .
b De tangens hoef je niet apart te leren: met (les 8.1d) volgt hij uit de andere twee. Bij is de cosinus 0, en door 0 kun je niet delen. Daarom staat er een streepje in de tabel.
Opdracht 19
Opdracht
Geef de exacte waarde.
a sin(¾π)
b cos(1⅙π)
c cos(1⅔π)
d tan(⅔π)
e sin(−¼π)
f tan(1¾π)
Antwoord
Zoek het punt op de exacte-waardencirkel en lees de coördinaat af. Het teken haal je uit het kwadrant.
a ¾π ligt linksboven: sin(¾π) = ½√2
b 1⅙π ligt linksonder: cos(1⅙π) = −½√3
c 1⅔π ligt rechtsonder: cos(1⅔π) = ½
d ⅔π ligt linksboven. Gebruik tan = sin / cos.
e −¼π ligt rechtsonder (hetzelfde punt als 1¾π): sin(−¼π) = −½√2
f 1¾π ligt rechtsonder.
Uitleg
De werkwijze uit les 8.1d: eerst het kwadrant, dan het getal. Het getal (, of ) haal je uit het eerste kwadrant. Het teken volgt uit de plek: links van de -as is de cosinus negatief, onder de -as de sinus.
b en c Kijk welke hoek uit het eerste kwadrant gespiegeld is: hoort bij , hoort bij . Haal en niet door elkaar: dan pak je waar hoort.
d en f De tangens staat niet op de cirkel. Lees sinus en cosinus af en deel ze: . Het teken volgt dan vanzelf.
e Een negatieve hoek draai je met de klok mee. Tel er bij op als je liever een hoek tussen 0 en hebt.
Opdracht 20
Opdracht
Bereken exact: tan(1⅚π) − tan(⅔π).
Antwoord
Gebruik tan(α) = sin(α) / cos(α).
Uitleg
De tangens staat niet als aparte waarde op de exacte-waarden-cirkel. Je gebruikt (les 8.1d) en leest sinus en cosinus wel af. Het teken van de tangens volgt dan vanzelf. Bij (rechtsonder) en (linksboven) hebben sinus en cosinus een verschillend teken, dus beide tangenswaarden zijn negatief. Daarna werk je de wortel uit de noemer weg: .
Opdracht 21
Opdracht
Geef alle exacte waarden van α met 0 ≤ α ≤ 2π.
a sin(α) = ½√3
b cos(α) = −½
c sin(α) = −½√2
d cos(α) = 0
e cos(α) = ½√3
f cos(α) = ½√2
Antwoord
Bij elke waarde horen twee punten op de exacte-waarden-cirkel. Een sinus lees je af op de y-as (symmetrisch in de y-as), een cosinus op de x-as (symmetrisch in de x-as).
a sin(α) = ½√3: α = ⅓π ∨ α = ⅔π
b cos(α) = −½: α = ⅔π ∨ α = 1⅓π
c sin(α) = −½√2: α = 1¼π ∨ α = 1¾π
d cos(α) = 0: α = ½π ∨ α = 1½π
e cos(α) = ½√3: α = ⅙π ∨ α = 1⅚π
f cos(α) = ½√2: α = ¼π ∨ α = 1¾π
Uitleg
Bij elke waarde horen twee punten op de cirkel (les 8.1b). Bij een sinus zoek je een hoogte, en de punten liggen gespiegeld in de -as: en . Bij een cosinus zoek je een -waarde, en de punten liggen gespiegeld in de -as: en . De hoeken lees je exact af op de exacte-waarden-cirkel (les 8.1d).
c Bij een negatieve waarde begin je toch bij de positieve: hoort bij . Onder de -as liggen dan de gespiegelde punten en .
d Hier liggen de punten op de -as. Die zijn ook elkaars spiegelbeeld in de -as.
Opdracht 22
Opdracht
Geef x exact.
a x = sin(⅚π)
b sin(x) = −½√3 met 0 ≤ x ≤ 1½π
c x = cos(1¾π)
d cos(x) = ½ met 1½π ≤ x ≤ 2π
Antwoord
a ⅚π ligt linksboven, op hoogte ½. Dus x = ½.
b sin(x) = −½√3 hoort bij 1⅓π en 1⅔π. Alleen 1⅓π ligt tussen 0 en 1½π, dus x = 1⅓π.
c 1¾π ligt rechtsonder. Dus x = ½√2.
d cos(x) = ½ hoort bij ⅓π en 1⅔π. Alleen 1⅔π ligt tussen 1½π en 2π, dus x = 1⅔π.
Uitleg
a en c De hoek is gegeven, dus je leest alleen af: eerst het kwadrant voor het teken, dan het getal uit het eerste kwadrant (les 8.1d).
b en d Nu is de waarde gegeven en zoek je de hoek. Er horen steeds twee hoeken bij (les 8.1b), maar het interval laat er maar één toe. Schrijf dus eerst beide hoeken op en kijk dan pas welke binnen het interval valt. Zo voorkom je dat je de verkeerde kiest.
Opdracht C1
Opdracht
De punten P, Q, R en S liggen op de eenheidscirkel bij de draaiingshoeken 35°, 105°, −150° en −90°. Bereken hun coördinaten, zo nodig in twee decimalen.
Antwoord
Bij elk punt is x = cos(α) en y = sin(α). Zet de GR in graden.
- P: cos(35°) ≈ 0,82 en sin(35°) ≈ 0,57, dus P(0,82; 0,57).
- Q: cos(105°) ≈ −0,26 en sin(105°) ≈ 0,97, dus Q(−0,26; 0,97).
- R: cos(−150°) = −½√3 ≈ −0,87 en sin(−150°) = −0,5, dus R(−0,87; −0,5).
- S: cos(−90°) = 0 en sin(−90°) = −1, dus S(0, −1).
Uitleg
Dit is les 8.1a: een punt op de eenheidscirkel is . Bij en draai je met de klok mee. ligt op de negatieve -as, en hoort bij een veelvoud van 30°, dus daar zijn de coördinaten zelfs exact: .
Opdracht C2
Opdracht
Bereken α in graden, in één decimaal (zie de figuren in het boek).
a y_P = 0,8 en P ligt links van de y-as, boven de x-as.
b x_P = −0,7 en P ligt linksonder; α is tegen de klok in getekend.
Antwoord
a sin(α) = 0,8. De GR geeft sin⁻¹(0,8) = 53,13...°. P ligt links van de y-as, dus
b cos(α) = −0,7. De GR geeft cos⁻¹(−0,7) = 134,42...°. Dat punt ligt boven de x-as, maar P ligt linksonder en α is tegen de klok in getekend. Dus
Uitleg
Dit is les 8.1b. De GR geeft maar één hoek: altijd rechts van de -as, altijd boven de -as. Kijk dus eerst waar ligt.
a Een gegeven sinus met links: spiegel in de -as, dus de hoek van de GR.
b Een gegeven cosinus met onder de -as: spiegel in de -as. Omdat tegen de klok in loopt, schrijf je de hoek als de hoek van de GR.
Opdracht C3
Opdracht
a Zet om naar graden, zo nodig in één decimaal: ⅖π rad, 2½ rad en −1¾π rad.
b Zet exact om naar radialen: 120°, −150° en 20°.
c Zet om naar radialen in twee decimalen: 15°, 400° en −99°.
Antwoord
a Gebruik π rad = 180°.
- ⅖π rad = ⅖ · 180° = 72°
- 2½ rad = 2½ · 180°/π ≈ 143,2°
- −1¾π rad = −1¾ · 180° = −315°
b Vermenigvuldig met π/180 en vereenvoudig de breuk.
- 120° = 120/180 · π = ⅔π rad
- −150° = −150/180 · π = −⅚π rad
- 20° = 20/180 · π = ⅑π rad
c
- 15° = 15/180 · π ≈ 0,26 rad
- 400° = 400/180 · π ≈ 6,98 rad
- −99° = −99/180 · π ≈ −1,73 rad
Uitleg
Alles volgt uit (les 8.1c). Staat er in de hoek, dan vervang je door 180°. Staat er geen (zoals bij rad), dan vermenigvuldig je met . Van graden naar radialen vermenigvuldig je met : bij b laat je staan en vereenvoudig je de breuk, bij c reken je het uit.
Opdracht C4
Opdracht
Geef de exacte waarde van cos(1¼π), sin(−⅔π) en tan(1⅚π).
Antwoord
Lees af op de exacte-waardencirkel.
- 1¼π ligt linksonder: cos(1¼π) = −½√2.
- −⅔π is hetzelfde punt als 1⅓π, linksonder: sin(−⅔π) = −½√3.
- 1⅚π ligt rechtsonder:
Uitleg
De exacte-waardencirkel uit les 8.1d: eerst het kwadrant voor het teken, dan het getal uit het eerste kwadrant. draai je met de klok mee; dat is hetzelfde punt als . De tangens bereken je als sinus gedeeld door cosinus en daarna werk je de wortel uit de noemer weg.
8.1 De eenheidscirkel en radialen nagekeken?
29 opdrachten
Zo pak je het aan
De grafieken van y = sin(x) en y = cos(x) hebben evenwichtsstand 0, amplitude 1 en periode 2π. Met transformaties krijg je daaruit andere sinusoïden.
- De vorm y = a + b sin(c(x − d)). Evenwichtsstand a, amplitude |b|, periode 2π/c. Bij b > 0 gaat de grafiek in (d, a) stijgend door de evenwichtsstand; bij b < 0 dalend.
- De vorm y = a + b cos(c(x − d)). Dezelfde kenmerken, maar (d, a + b) is een top: een hoogste punt bij b > 0 en een laagste punt bij b < 0.
- Volgorde van transformaties. Eerst vermenigvuldigen ten opzichte van de y-as en dan translatie (d, 0) geeft sin(c(x − d)). Zet daarom c altijd buiten haakjes: sin(2x − ⅔π) = sin(2(x − ⅓π)).
- Formule opstellen. Evenwichtsstand = (max + min)/2, amplitude = max − evenwichtsstand, periode = afstand tussen twee opeenvolgende hoogste punten. Met c = 2π/periode en een beginpunt schrijf je de formule op.
- Tekenen. Teken de evenwichtsstand en de lijnen waarop de toppen liggen, zet een beginpunt, en zet vanaf daar telkens een kwart periode opzij: evenwichtsstand, top, evenwichtsstand, dal, evenwichtsstand.
Opdracht 23
Opdracht
De functie f(x) = sin(x) heeft domein [−2π, 2π].
a Schets de grafiek van f nadat je hem hebt geplot, met y tussen −2 en 2. Zet de GR op radialen.
b Zet in je schets de exacte coördinaten van de snijpunten met de x-as en van de toppen.
Antwoord
a Zet de GR in radialen en plot y1 = sin(x) met x van −2π tot 2π en y van −2 tot 2.
b sin(x) = 0 bij x = k · π. Op [−2π, 2π] zijn de snijpunten met de x-as (−2π, 0), (−π, 0), (0, 0), (π, 0) en (2π, 0).
De grafiek heeft een maximum 1 en een minimum −1. De toppen zijn (−1½π, 1), (−½π, −1), (½π, 1) en (1½π, −1).
Uitleg
a De GR moet in radialen staan, want is hier een getal en geen hoek in graden. Bij bedoel je de sinus van 2 radialen (les 8.2a).
b De sinus is de -coördinaat van het punt op de eenheidscirkel (les 8.1a). Die is 0 als het punt op de -as ligt, en dat gebeurt elke halve draai: dus elke . De -coördinaat is nooit groter dan 1 of kleiner dan : daarom liggen de toppen op en , telkens een halve draai uit elkaar.
Opdracht 24
Opdracht
Gegeven is g(x) = cos(x).
a Maak met de exacte-waardencirkel een tabel van cos(x) voor x = 0, ⅓π, ½π, ⅔π, π, 1⅓π, 1½π, 1⅔π en 2π.
b Teken de grafiek van g van x = −π tot x = 3π. Gebruik dat de grafiek periodiek is.
Antwoord
a cos(x) is de x-coördinaat van het punt op de eenheidscirkel. Lees die af op de exacte-waardencirkel.
| x | 0 | ⅓π | ½π | ⅔π | π | 1⅓π | 1½π | 1⅔π | 2π |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| cos(x) | 1 | ½ | 0 | −½ | −1 | −½ | 0 | ½ | 1 |
b Zet de punten uit de tabel uit en teken er een vloeiende golf door. De grafiek herhaalt zich elke 2π. Daarmee teken je ook het stuk van −π tot 0 en van 2π tot 3π.
Uitleg
a De cosinus is de -coördinaat op de eenheidscirkel (les 8.1a). Op de exacte-waardencirkel (les 8.1d) lees je die af: hoort bij , en het teken volgt uit het kwadrant. Bij en staat het punt boven of onder, dus is de cosinus 0.
b De grafiek herhaalt zich elke : dat is de periode (les 8.2a). Wat je tussen 0 en hebt getekend, schuif je dus een periode op. Let op het verschil met de sinus: bij de cosinus ligt een top op de -as, bij de sinus een nulpunt.
Opdracht 25
Opdracht
Gegeven is f(x) = sin(x).
a Hoe krijg je de grafiek van g(x) = 2 + sin(x) uit die van f? Wat is de evenwichtsstand van g?
b Hoe krijg je de grafiek van h(x) = sin(x − 3) uit die van f?
c Hoe krijg je de grafiek van k(x) = 4 sin(x) uit die van f? Wat is de amplitude van k?
d Hoe krijg je de grafiek van l(x) = sin(5x) uit die van f? Wat is de periode van l?
Antwoord
a De grafiek van g ontstaat uit die van f door de translatie (0, 2): alles schuift 2 omhoog. De evenwichtsstand is 2.
b De grafiek van h ontstaat uit die van f door de translatie (3, 0): alles schuift 3 naar rechts.
c De grafiek van k ontstaat uit die van f door de vermenigvuldiging ten opzichte van de x-as met 4. De amplitude is 4.
d De grafiek van l ontstaat uit die van f door de vermenigvuldiging ten opzichte van de y-as met ⅕. De periode wordt ⅕ · 2π = ⅖π.
Uitleg
Elke transformatie verandert precies één kenmerk van de grafiek (les 8.2a, tabel met de transformaties). Kijk dus waar het getal in de formule staat.
a Een getal dat je bij de hele sinus optelt, schuift de grafiek omhoog of omlaag. De evenwichtsstand gaat dan mee: van 0 naar 2.
b Een getal binnen de haakjes bij geeft een translatie naar links of rechts, en betekent naar rechts. Dat voelt omgekeerd, maar het klopt: krijgt bij de waarde die bij had.
c Een factor vóór de sinus is een vermenigvuldiging ten opzichte van de -as: alle -waarden worden 4 keer zo groot. De toppen gaan dan naar 4 en , dus de amplitude wordt 4.
d Een factor bij binnen de haakjes werkt horizontaal, en omgekeerd: bij vermenigvuldig je ten opzichte van de -as met . De grafiek wordt dus smaller en de periode wordt (les 8.2a). Fout die je makkelijk maakt: de periode keer 5 doen.
Opdracht 26
Opdracht
Neem de functie f(x) = ½ + 3 sin(2(x − ⅓π)) uit het voorbeeld.
a Laat met de transformaties zien waarom (⅓π, ½) een beginpunt van de grafiek is.
Iemand beweert dat de grafiek van g(x) = ½ + 3 cos(2(x − ⅓π)) dezelfde evenwichtsstand, amplitude en periode heeft als die van f.
b Klopt dat?
c (⅓π, 3½) is een beginpunt van de grafiek van g. Laat met de transformaties van y = cos(x) zien waar dat vandaan komt.
Antwoord
a Volg het beginpunt (0, 0) van y = sin(x) door de transformaties uit het voorbeeld.
- Vermenigvuldigen ten opzichte van de y-as met ½: (0, 0) blijft (0, 0).
- Vermenigvuldigen ten opzichte van de x-as met 3: (0, 0) blijft (0, 0).
- De translatie (⅓π, ½): (0, 0) wordt (⅓π, ½).
b Ja. De grafiek van g ontstaat uit y = cos(x) met dezelfde transformaties als de grafiek van f uit y = sin(x). De grafieken van y = sin(x) en y = cos(x) hebben allebei evenwichtsstand 0, amplitude 1 en periode 2π. Dus hebben f en g allebei evenwichtsstand ½, amplitude 3 en periode π.
c Een beginpunt van y = cos(x) is de top (0, 1).
- Vermenigvuldigen ten opzichte van de y-as met ½: (0, 1) blijft (0, 1).
- Vermenigvuldigen ten opzichte van de x-as met 3: (0, 1) wordt (0, 3).
- De translatie (⅓π, ½): (0, 3) wordt (⅓π, 3½).
Uitleg
a Een beginpunt volg je door de transformaties heen, net als elk ander punt (les 8.2a). Vermenigvuldigen ten opzichte van een as laat de punten óp die as staan: ligt op beide assen en verandert dus niet. Alleen de translatie verplaatst hem.
b Evenwichtsstand, amplitude en periode hangen alleen af van de transformaties, niet van de vraag of je met sin of cos begint. Beide standaardgrafieken hebben dezelfde drie kenmerken (les 8.2a). Dezelfde transformaties geven dus dezelfde drie kenmerken.
c Het beginpunt verschilt wél. Bij is een beginpunt een hoogste punt, , en niet (les 8.2a). Dat punt ligt op de -as, dus vermenigvuldigen ten opzichte van de -as verandert niets. Vermenigvuldigen ten opzichte van de -as met 3 maakt de hoogte wel 3 keer zo groot.
Opdracht 27
Opdracht
Beschrijf hoe de grafiek uit een standaardgrafiek ontstaat. Geef ook de evenwichtsstand, de amplitude, de periode en de coördinaten van een beginpunt.
a f(x) = 4 + 2 sin(½(x + ¾π))
b g(x) = −1 + 7 cos(5(x − ⅙π))
Antwoord
a Schrijf f(x) = 4 + 2 sin(½(x − −¾π)).
- y = sin(x) → vermenigvuldigen ten opzichte van de y-as met 2 → y = sin(½x)
- → vermenigvuldigen ten opzichte van de x-as met 2 → y = 2 sin(½x)
- → translatie (−¾π, 4) → y = 4 + 2 sin(½(x + ¾π))
Evenwichtsstand 4, amplitude 2, periode 2π/½ = 4π, beginpunt (−¾π, 4).
b
- y = cos(x) → vermenigvuldigen ten opzichte van de y-as met ⅕ → y = cos(5x)
- → vermenigvuldigen ten opzichte van de x-as met 7 → y = 7 cos(5x)
- → translatie (⅙π, −1) → y = −1 + 7 cos(5(x − ⅙π))
Evenwichtsstand −1, amplitude 7, periode 2π/5 = ⅖π. Een cosinus begint in een top: beginpunt (⅙π, −1 + 7) = (⅙π, 6).
Uitleg
Zet bij een formule als de transformaties in de goede volgorde (les 8.2a): eerst de vermenigvuldiging ten opzichte van de -as, dan de vermenigvuldiging ten opzichte van de -as, en als laatste de translatie. Pas als buiten haakjes staat, is het getal achter de echte horizontale verschuiving.
a is : de translatie gaat dus naar links. Een factor bij maakt de grafiek breder: vermenigvuldigen met 2 ten opzichte van de -as, periode .
b Bij een cosinus is het beginpunt een top. Die ligt een amplitude boven de evenwichtsstand: .
Opdracht 28
Opdracht
Geef de evenwichtsstand, de amplitude, de periode en de coördinaten van een beginpunt. De transformaties hoef je niet te noemen.
a f(x) = 5 + 1,2 cos(x − ⅙π)
b g(x) = 0,4 + sin(⅕(x + ⅓π))
c h(x) = 0,29 cos(3(x + 1,4))
d k(x) = −0,8 + 2 sin(π(x − ½))
Antwoord
a Evenwichtsstand 5, amplitude 1,2, periode 2π. Een cosinus begint in een top: beginpunt (⅙π, 5 + 1,2) = (⅙π; 6,2).
b Evenwichtsstand 0,4, amplitude 1, periode 2π/⅕ = 10π, beginpunt (−⅓π; 0,4).
c Evenwichtsstand 0, amplitude 0,29, periode 2π/3 = ⅔π, beginpunt (−1,4; 0,29).
d Evenwichtsstand −0,8, amplitude 2, periode 2π/π = 2, beginpunt (½; −0,8).
Uitleg
De formules staan al in de vorm of met cos (les 8.2b). Lees de kenmerken dus direct af: is de evenwichtsstand, de amplitude en de periode.
a en c Het zijn cosinussen, dus het beginpunt is een top, : de -coördinaat ligt een amplitude boven de evenwichtsstand. Bij c staat , dus .
b Bij is de periode : een kleine geeft een grote periode.
d Bij valt de weg in de periode: . Het beginpunt is dan ook een gewoon getal: .
Opdracht 29
Opdracht
a Pas op y = cos(x) eerst de translatie (¼π, 4) toe en daarna de vermenigvuldiging ten opzichte van de x-as met 3. Geef het functievoorschrift van de beeldfunctie f.
b Pas op y = cos(x) eerst de vermenigvuldiging ten opzichte van de x-as met 3 toe en daarna de translatie (¼π, 4). Geef het functievoorschrift van de beeldfunctie g.
Antwoord
a Eerst de translatie (¼π, 4):
Dan vermenigvuldigen ten opzichte van de x-as met 3: de hele formule keer 3.
b Eerst vermenigvuldigen ten opzichte van de x-as met 3: y = 3 cos(x). Dan de translatie (¼π, 4):
De volgorde maakt dus verschil: de evenwichtsstand is 12 bij f en 4 bij g.
Uitleg
De volgorde van transformaties doet ertoe (voorbeeld in les 8.2a). Vermenigvuldigen ten opzichte van de -as vermenigvuldigt álle -waarden, dus ook de evenwichtsstand als die al verschoven is.
a Je verschuift eerst naar evenwichtsstand 4 en vermenigvuldigt daarna met 3. Dan wordt de 4 ook keer 3: evenwichtsstand 12. Zet daarom haakjes om de hele formule voordat je vermenigvuldigt.
b Nu vermenigvuldig je eerst, als de evenwichtsstand nog 0 is. Daar verandert keer 3 niets aan. De translatie daarna zet de evenwichtsstand op 4. Dit is de volgorde die de vorm geeft (les 8.2b).
Opdracht 30
Opdracht
Gegeven is f(x) = −½ + sin(x − ¼π) met domein [0, 3π].
a Geef evenwichtsstand, amplitude, periode en de coördinaten van een beginpunt.
b Geef de exacte coördinaten van de snijpunten van de grafiek met de lijn van de evenwichtsstand.
c Geef de exacte coördinaten van de drie toppen.
d De grafiek snijdt de x-as achtereenvolgens in A, B en C. Geef de exacte afstand AC.
Antwoord
a Evenwichtsstand −½, amplitude 1, periode 2π, beginpunt (¼π, −½).
b De grafiek snijdt de lijn y = −½ als sin(x − ¼π) = 0.
In [0, 3π] geeft dat x = ¼π, x = 1¼π en x = 2¼π. De punten zijn (¼π, −½), (1¼π, −½) en (2¼π, −½).
c Vanaf het beginpunt (¼π, −½) komt na een kwart periode (½π) een top, na driekwart periode een dal, enzovoort.
- maximum bij x = ¼π + ½π = ¾π: y = −½ + 1 = ½
- minimum bij x = ¾π + π = 1¾π: y = −½ − 1 = −1½
- maximum bij x = 1¾π + π = 2¾π: y = ½
De toppen zijn (¾π, ½), (1¾π, −1½) en (2¾π, ½).
d Tussen ¼π en 2¼π zit precies één periode. In één periode gaat de grafiek twee keer door de x-as: A stijgend en B dalend. Het volgende punt C ligt een hele periode na A, want daar gaat de grafiek weer stijgend door de x-as. Dus AC = 2π.
Controle met een berekening: f(x) = 0 geeft sin(x − ¼π) = ½, en dat geeft x = 5/12 π, x = 13/12 π en x = 29/12 π. Dan is AC = 29/12 π − 5/12 π = 24/12 π = 2π.
Uitleg
a De formule staat al in de vorm , dus je leest de vier kenmerken direct af (les 8.2b).
b De lijn is de evenwichtsstand. Op de evenwichtsstand is het sinusdeel precies 0. Dus zoek je de nulpunten van de sinus, en die liggen elke (les 8.2a). Begin bij het beginpunt en tel steeds op zolang je binnen het domein blijft.
c Hier gebruik je de stappen van het tekenen (les 8.2c): vanaf het beginpunt komt bij een sinus met na een kwart periode een hoogste punt, na driekwart periode een laagste punt. Tussen een hoogste en een laagste punt zit steeds een halve periode, hier .
d Je hoeft en niet eens uit te rekenen. en zijn twee opeenvolgende punten waar de grafiek stijgend door de -as gaat. Daartussen herhaalt de grafiek zich precies één keer, dus de afstand is één periode. Let op: ligt er tussenin (dalend), dus is níet de periode.
Opdracht 31
Opdracht
Gegeven zijn f(x) = 3 + 4 sin(x − ½π) en g(x) = −2 + 4 sin(x + ¼π). Met een translatie (m, n) valt de grafiek van f samen met die van g. Bereken welke waarden m en n kunnen hebben.
Antwoord
Vergelijk de beginpunten. De grafieken hebben dezelfde amplitude (4) en dezelfde periode (2π), dus een translatie is genoeg.
- f: beginpunt (½π, 3)
- g: beginpunt (−¼π, −2)
De translatie moet (½π, 3) op (−¼π, −2) brengen:
Omdat de periode 2π is, mag je bij m elk veelvoud van 2π optellen. Dus m = −¾π + k · 2π en n = −5, bijvoorbeeld m = −¾π of m = 1¼π.
Uitleg
Twee sinusoïden met dezelfde amplitude en dezelfde periode verschillen alleen in hun plaats. Dan is een translatie genoeg, en die vind je door een beginpunt van naar een beginpunt van te schuiven (les 8.2a). Neem wel twee beginpunten van dezelfde soort: allebei stijgend door de evenwichtsstand. Omdat de grafiek zich elke herhaalt, is elk beginpunt van goed; daarom mag je bij een veelvoud van optellen.
Opdracht 32
Opdracht
Bij een getekende sinusoïde (zie de figuur in het boek) hoort een formule y = a + b sin(c(x − d)). De hoogste punten liggen op y = 5, de laagste op y = 1, en de grafiek gaat bij x = ⅓π stijgend door de evenwichtsstand.
a Lees de evenwichtsstand, de amplitude en de periode af.
b Geef mogelijke waarden van a, b en d, en leg uit waarom c = 2.
Antwoord
a Lees af: het hoogste punt ligt op y = 5 en het laagste op y = 1.
Er zijn hoogste punten bij x = 7/12 π en x = 1 7/12 π. De periode is dus π.
b a = 3 en b = 2. De grafiek gaat stijgend door de evenwichtsstand bij x = ⅓π, dus d = ⅓π.
De periode is π en periode = 2π/c. Dan is c = 2π/π = 2.
Dus a = 3, b = 2, c = 2 en d = ⅓π. Ook goed is bijvoorbeeld d = 1⅓π (een periode verder).
Uitleg
a De evenwichtsstand ligt precies midden tussen het hoogste en het laagste niveau, dus je neemt het gemiddelde (les 8.2b). De amplitude is de afstand van de evenwichtsstand tot een top. Voor de periode neem je twee opeenvolgende toppen van dezelfde soort.
b Voor een sinus met heb je een punt nodig waar de grafiek stijgend door de evenwichtsstand gaat (les 8.2b). volgt uit de periode: periode , dus . Een die een hele periode verder ligt is ook goed, want er zijn oneindig veel goede formules.
Opdracht 33
Opdracht
In het voorbeeld lees je de periode af als de afstand tussen twee opeenvolgende hoogste punten. Noem nog twee andere manieren om de periode uit de figuur te halen.
Antwoord
Twee andere manieren om de periode af te lezen:
- De afstand tussen twee opeenvolgende laagste punten.
- De afstand tussen twee opeenvolgende punten waar de grafiek stijgend door de evenwichtsstand gaat.
Ook kan het met de afstand tussen een hoogste punt en het volgende laagste punt: dat is een halve periode, dus die afstand keer 2.
Uitleg
Bij de periode gaat het om de afstand tot het punt waar de grafiek zich voor het eerst herhaalt (les 8.2b). Dat moet dus een punt van dezelfde soort zijn: laagste punt bij laagste punt, of stijgend door de evenwichtsstand bij stijgend door de evenwichtsstand. Van een hoogste naar een laagste punt, of van stijgend naar dalend door de evenwichtsstand, is maar een halve periode.
Opdracht 34
Opdracht
Bij een getekende sinusoïde (zie de figuur in het boek) liggen de hoogste punten op y = 4½ en de laagste op y = −1½. Er is een hoogste punt bij x = ¾π en de periode is π. Stel een formule op van de vorm:
a y = a + b sin(c(x − d))
b y = a + b cos(c(x − d))
Antwoord
Lees af: hoogste punten op y = 4½, laagste punten op y = −1½.
De periode is π, dus c = 2π/π = 2.
a De grafiek gaat stijgend door de evenwichtsstand bij x = ½π, dus d = ½π.
b Een hoogste punt is (¾π, 4½), dus d = ¾π.
Uitleg
Dit is de werkwijze van les 8.2b. is het gemiddelde van het hoogste en laagste niveau, de afstand van de evenwichtsstand tot een top, en .
a Een sinus met begint stijgend door de evenwichtsstand. Dat punt ligt een kwart periode vóór een hoogste punt.
b Een cosinus met begint in een hoogste punt, dus is gewoon de -coördinaat van dat hoogste punt.
Opdracht 35
Opdracht
Bij een getekende sinusoïde (zie de figuur in het boek) liggen de hoogste punten op y = 1½ bij x = 0, 2 en 4, en de laagste op y = −3½ bij x = 1 en 3. Stel een formule op van de vorm:
a y = a + b sin(c(x − d))
b y = a + b cos(c(x − d))
Antwoord
Lees af: hoogste punten op y = 1½, laagste punten op y = −3½.
De hoogste punten liggen bij x = 0, 2 en 4. De periode is 2, dus c = 2π/2 = π.
a De grafiek gaat stijgend door de evenwichtsstand bij x = 1½ (halverwege het laagste punt bij x = 1 en het hoogste punt bij x = 2), dus d = 1½.
b Een hoogste punt is (0, 1½), dus d = 0.
Uitleg
Dezelfde werkwijze als in opdracht 34 (les 8.2b). Let op het rekenen met de negatieve waarde: het gemiddelde van en is , en de amplitude is de afstand van tot . Hier staat geen op de -as, dus de periode is een gewoon getal en .
b Er ligt een hoogste punt op de -as. Dan is en wordt de formule extra kort.
Opdracht 36
Opdracht
Een sinusoïde heeft twee opeenvolgende toppen (¼π, ½) en (¾π, 3½) (zie de figuur in het boek). Stel een formule op van de vorm:
a y = a + b sin(c(x − d))
b y = a + b cos(c(x − d))
Antwoord
De toppen zijn (¼π, ½) (laagste punt) en (¾π, 3½) (hoogste punt).
Van een laagste naar een hoogste punt is een halve periode: ¾π − ¼π = ½π. De periode is π, dus c = 2π/π = 2.
a Halverwege het laagste en het hoogste punt gaat de grafiek stijgend door de evenwichtsstand: x = ½π.
b Een hoogste punt ligt bij x = ¾π.
Uitleg
en volgen uit de -waarden van de toppen: het gemiddelde geeft de evenwichtsstand, en de afstand van de evenwichtsstand tot de top geeft de amplitude (les 8.2b). Van een laagste naar het volgende hoogste punt is een halve periode, geen hele (les 8.2b). Daarom verdubbel je eerst voordat je uitrekent.
a Een sinus met begint stijgend door de evenwichtsstand, en dat gebeurt halverwege het laagste en het hoogste punt.
b Een cosinus met begint in een hoogste punt, dus is gewoon de -coördinaat van dat hoogste punt.
Opdracht 37
Opdracht
Een sinusoïde heeft twee opeenvolgende toppen (1¼, −2) en (2¾, 4) (zie de figuur in het boek). Stel een formule op van de vorm:
a y = a + b sin(c(x − d))
b y = a + b cos(c(x − d))
Antwoord
De toppen zijn (1¼, −2) (laagste punt) en (2¾, 4) (hoogste punt).
De halve periode is 2¾ − 1¼ = 1½, dus de periode is 3 en c = 2π/3 = ⅔π.
a Halverwege het laagste en het hoogste punt gaat de grafiek stijgend door de evenwichtsstand: x = (1¼ + 2¾)/2 = 2.
b Een hoogste punt is (2¾, 4).
Uitleg
en volgen uit de -waarden van de toppen (les 8.2b). Van een laagste naar het volgende hoogste punt is een halve periode, geen hele. Daarom verdubbel je eerst voordat je uitrekent.
a Een sinus met begint stijgend door de evenwichtsstand, en dat gebeurt halverwege het laagste en het hoogste punt.
b Een cosinus met begint in een hoogste punt, dus is de -coördinaat van .
Opdracht 38
Opdracht
Bij een sinusoïde liggen de toppen op N = 25 en N = 175. De grafiek gaat door de evenwichtsstand bij t = 4 en t = 9 (zie de figuur in het boek). Stel een formule op van de vorm:
a N = a + b sin(c(t − d))
b N = a + b cos(c(t − d))
Antwoord
De grafiek gaat bij t = 4 en t = 9 door de evenwichtsstand. Dat is een halve periode, dus de periode is 10 en c = 2π/10 = ⅕π. In de figuur zie je dat de grafiek bij t = 4 stijgt.
a
b Een hoogste punt ligt een kwart periode na t = 4: t = 4 + 2½ = 6½.
Uitleg
In een context werk je net zo als bij een gewone grafiek (les 8.2b): evenwichtsstand en amplitude uit de hoogste en laagste waarde, de periode uit de grafiek. Twee opvolgende momenten op de evenwichtsstand liggen een halve periode uit elkaar, want daartussen zit één top. Daarom verdubbel je eerst.
a Voor een sinus met moet de grafiek in het beginpunt stijgend door de evenwichtsstand gaan. Bij en bij gaat hij door de evenwichtsstand, maar alleen bij stijgt hij. Dat moet je dus echt in de figuur controleren.
b Een cosinus met begint in een hoogste punt. Dat ligt een kwart periode na het stijgende punt door de evenwichtsstand (les 8.2c).
Opdracht 39
Opdracht
Stel steeds een formule op van de sinusoïde.
a (3, 12) en (18, 12) zijn twee opeenvolgende hoogste punten, en die liggen 4 boven de evenwichtsstand.
b De evenwichtsstand is 650, de periode is 48 en (16, 812) is een top.
c (2, 250) en (26, 110) zijn twee opeenvolgende toppen.
Antwoord
Bij hoogste punten is een cosinus met b > 0 het handigst: het hoogste punt is dan het beginpunt. Ook een formule met een sinus is goed.
a De hoogste punten liggen op y = 12 en de amplitude is 4, dus de evenwichtsstand is 12 − 4 = 8. De periode is 18 − 3 = 15, dus c = 2π/15.
b a = 650, b = 812 − 650 = 162 en c = 2π/48 = π/24. Het beginpunt is de top (16, 812).
c (2, 250) is een hoogste punt en (26, 110) een laagste punt.
De halve periode is 26 − 2 = 24, dus de periode is 48 en c = 2π/48 = π/24.
Uitleg
Als er hoogste punten gegeven zijn, kies je het handigst een cosinus met : dan is zo'n hoogste punt meteen het beginpunt en lees je zo af (les 8.2b).
a Hier ken je de amplitude al. De evenwichtsstand ligt dan een amplitude onder de toppen. Twee opvolgende hoogste punten liggen een hele periode uit elkaar.
b De evenwichtsstand is gegeven, dus de amplitude is de afstand van de evenwichtsstand tot de top. De top zelf is het beginpunt van de cosinus.
c Nu krijg je een hoogste en een laagste punt. Gemiddelde en afstand geven en (les 8.2b). Let op: tussen een hoogste en een laagste punt zit een halve periode, dus de periode is twee keer zo groot als het verschil van de -coördinaten.
Opdracht 40
Opdracht
Gegeven is f(x) = 2½ + 1½ sin(2(x − ⅓π)). Je tekent de grafiek met de vier kenmerken van een sinusoïde.
a Geef de vier kenmerken van de grafiek van f.
b Teken de lijn van de evenwichtsstand.
c Teken met de evenwichtsstand en de amplitude de twee horizontale lijnen waarop de toppen liggen.
d Teken het beginpunt uit vraag a en het punt dat een periode verder ligt.
e Teken één periode van de grafiek. Verdeel de periode daarvoor in vier gelijke stukken.
f Maak de grafiek af met nog een periode links en een periode rechts.
Antwoord
a De formule staat al in de vorm y = a + b sin(c(x − d)).
- evenwichtsstand 2½
- amplitude 1½
- periode 2π/2 = π
- stijgend door de evenwichtsstand in het beginpunt (⅓π, 2½)
b Teken de horizontale lijn y = 2½.
c De toppen liggen 1½ boven en 1½ onder de evenwichtsstand: teken de lijnen y = 4 en y = 1.
d Zet het beginpunt (⅓π, 2½) en het punt een periode verder: (1⅓π, 2½).
e Verdeel de periode in vier stukken van ¼π. Vanaf (⅓π, 2½) komen achter elkaar:
- het hoogste punt (7/12 π, 4)
- de evenwichtsstand (⅚π, 2½)
- het laagste punt (1 1/12 π, 1)
- de evenwichtsstand (1⅓π, 2½)
Teken door deze vijf punten een vloeiende golf.
f Herhaal dezelfde golf een periode naar links (vanaf −⅔π) en een periode naar rechts (tot 2⅓π).
Uitleg
Dit is het stappenplan van les 8.2c. Het idee: met de vier kenmerken weet je al waar elk belangrijk punt ligt, nog voordat je één -waarde hebt uitgerekend.
a De formule staat al in de vorm . Lees , , en af.
b en c Drie horizontale lijnen geven het kader: de evenwichtsstand in het midden en de toppen een amplitude erboven en eronder.
d en e Tussen twee beginpunten zit één periode. Daarin komen achter elkaar: hoogste punt, evenwichtsstand, laagste punt, telkens een kwart periode verder. Omdat , gaat de grafiek in het beginpunt stijgend door de evenwichtsstand, dus het hoogste punt komt eerst.
f De grafiek is periodiek: dezelfde golf herhaalt zich naar links en naar rechts.
Opdracht 41
Opdracht
Teken de grafiek en controleer met de GR.
a f(x) = −2 + 3 sin(3x − π) op [0, 2π]
b g(x) = 1 + 3 cos(2x + ⅓π) op [−π, π]
Antwoord
Werk steeds zo: schrijf de formule in de vorm y = a + b sin(c(x − d)) of y = a + b cos(c(x − d)), noem de vier kenmerken, zet een beginpunt en teken telkens een kwart periode verder het volgende punt. Controleer met de GR.
a Haal 3 buiten haakjes:
Evenwichtsstand −2, amplitude 3, periode 2π/3 = ⅔π. De grafiek gaat stijgend door (⅓π, −2). Op [0, 2π] passen drie perioden.
b Haal 2 buiten haakjes:
Evenwichtsstand 1, amplitude 3, periode π. Een cosinus begint in een top: (−⅙π, 4) is een hoogste punt.
Uitleg
Dit zijn de stappen van les 8.2c. De belangrijkste stap is de eerste: herleiden tot de vorm of met cos.
a Bij is het beginpunt niet . Haal eerst 3 buiten haakjes, dan staat er en is (les 8.2a).
b Ook hier eerst buiten haakjes: , dus . Een cosinus met begint in een top, dus het beginpunt is een hoogste punt (les 8.2b).
Opdracht 42
Opdracht
Gegeven is f(x) = 1 + 2 sin(½x − ⅙π). De grafiek van g(x) = a + b cos(c(x − d)) heeft dezelfde evenwichtsstand als die van f, een twee keer zo grote amplitude en een half zo grote periode. Bij x = ½π gaat de grafiek van g stijgend door de evenwichtsstand. Geef mogelijke waarden van a, b, c en d, en teken de grafiek van g op [0, 2π].
Antwoord
Schrijf eerst f in de vorm a + b sin(c(x − d)):
Van de grafiek van f is de evenwichtsstand 1, de amplitude 2 en de periode 2π/½ = 4π.
- Dezelfde evenwichtsstand: a = 1.
- Twee keer zo grote amplitude: b = 4.
- De halve periode: 2π. Dan is c = 2π/2π = 1.
- De grafiek van g gaat stijgend door de evenwichtsstand bij x = ½π. Een kwart periode later (½π verder) ligt een hoogste punt: x = π. Bij een cosinus met b > 0 is dat het beginpunt, dus d = π.
Ook goed: b = −4 en d = 0, want (0, −3) is een laagste punt. Dat geeft g(x) = 1 − 4 cos(x): dezelfde grafiek.
Uitleg
Werk van de kenmerken van naar de kenmerken van , en pas daarna naar de formule (les 8.2b).
Eerst in de goede vorm: haal buiten haakjes, dan staat er . De periode van is .
Bij moet het een cosinus zijn. Het gegeven punt is een punt waar de grafiek stijgend door de evenwichtsstand gaat: dat is het beginpunt van een sínus. Een cosinus met begint in een hoogste punt, en dat ligt een kwart periode verder. Wie invult, tekent een andere grafiek. Met begint de cosinus in een laagste punt (les 8.2d): dat ligt een kwart periode vóór , dus bij .
Opdracht 43
Opdracht
Gegeven zijn f(x) = 2 + 3 sin(x) en g(x) = 2 − 3 sin(x).
a Plot beide grafieken met x tussen 0 en 2π.
b Geef van beide grafieken de amplitude (de amplitude is altijd positief).
c Gaat de grafiek in het punt (0, 2) stijgend of dalend door de evenwichtsstand? Beantwoord dit voor f en voor g.
Antwoord
a Plot y1 = 2 + 3 sin(x) en y2 = 2 − 3 sin(x) met x van 0 tot 2π.
b Beide grafieken liggen tussen y = −1 en y = 5. De amplitude is de afstand van de evenwichtsstand tot een top: 5 − 2 = 3. Beide grafieken hebben dus amplitude 3.
c De grafiek van f gaat in het punt (0, 2) stijgend door de evenwichtsstand. De grafiek van g gaat in het punt (0, 2) dalend door de evenwichtsstand.
Uitleg
a Beide formules hebben dezelfde en dezelfde , alleen het teken van verschilt. Dat zie je in de plot: de grafieken zijn elkaars spiegelbeeld in de evenwichtsstand.
b De amplitude is een afstand, van de evenwichtsstand tot een top, en een afstand is nooit negatief. Daarom is de amplitude (les 8.2d).
c Het minteken spiegelt de grafiek in de evenwichtsstand. Waar stijgt, daalt (les 8.2d). Dus gaat in het beginpunt dalend door de evenwichtsstand.
Opdracht 44
Opdracht
Teken de grafiek.
a f(x) = 1 − 2 sin(2x − ⅓π) op [0, 2π]
b g(x) = 3 − 4 cos(πx) op [0, 6]
Antwoord
a Haal 2 buiten haakjes:
Evenwichtsstand 1, amplitude 2, periode 2π/2 = π. Omdat b = −2 < 0 gaat de grafiek dalend door de evenwichtsstand in (⅙π, 1).
b g(x) = 3 − 4 cos(πx): evenwichtsstand 3, amplitude 4, periode 2π/π = 2. Omdat b = −4 < 0 is (0, 3 − 4) = (0, −1) een laagste punt. Op [0, 6] passen drie perioden.
Uitleg
Dit zijn de stappen van les 8.2c, maar nu met (les 8.2d).
a Haal eerst 2 buiten haakjes: . Hier is . De amplitude is dan 2, maar het minteken zegt dat de grafiek in dalend door de evenwichtsstand gaat. Teken dus eerst een laagste punt na een kwart periode, en pas daarna een hoogste punt.
b Bij is , en de periode wordt : een gewoon getal zonder . Omdat , is het punt van de cosinus een laagste punt, geen hoogste. Dat zie je ook als je invult: , dus .
Opdracht 45
Opdracht
Gegeven is f(x) = −2 − cos(x − ½π) op [0, 2π].
a Teken de grafiek van f.
b De lijn k gaat door de twee toppen van de grafiek en snijdt de x-as in S. Bereken exact de x-coördinaat van S.
Antwoord
a f(x) = −2 − cos(x − ½π): evenwichtsstand −2, amplitude 1, periode 2π. Omdat b = −1 < 0 is (½π, −3) een laagste punt. Een halve periode later ligt het hoogste punt (1½π, −1).
b De toppen zijn (½π, −3) en (1½π, −1). De lijn k: y = ax + b.
Vul het punt (½π, −3) in:
Dus k: y = (2/π)x − 4. Snijden met de x-as:
Dus x_S = 2π.
Uitleg
a Er staat een minteken voor de cosinus, dus . De amplitude is 1, maar het punt is nu een laagste punt (les 8.2d). Een halve periode verder ligt het hoogste punt.
b Een lijn door twee punten stel je op zoals je gewend bent: eerst het hellingsgetal , dan een punt invullen. Er zit hier in het hellingsgetal, maar je rekent er gewoon mee als met een getal. Zo houd je het antwoord exact.
Opdracht 46
Opdracht
Gegeven is f(x) = 5 − 3 sin(¼πx) op [0, 8].
a Teken de grafiek van f.
b De toppen van de grafiek zijn A en B, met x_A < x_B. De lijn k gaat door O en A, de lijn l door O en B. Bereken ∠(k, l) in graden, in één decimaal.
c De lijn y = 6,5 snijdt de grafiek in C en D. Bereken de afstand CD in twee decimalen.
Antwoord
a f(x) = 5 − 3 sin(¼πx): evenwichtsstand 5, amplitude 3, periode 2π/(¼π) = 8. Omdat b = −3 < 0 gaat de grafiek dalend door (0, 5).
b Een kwart periode na x = 0 ligt het laagste punt A(2, 2), driekwart periode na x = 0 het hoogste punt B(6, 8).
- k gaat door O en A(2, 2): rc = 2/2 = 1. De hoek van k met de x-as: tan(α) = 1 geeft α = 45°.
- l gaat door O en B(6, 8): rc = 8/6 = 1⅓. De hoek van l met de x-as: tan(β) = 1⅓ geeft β = 53,13...°.
c Los f(x) = 6,5 op.
Met de exacte-waardencirkel: ¼πx = 1⅙π of ¼πx = 1⅚π, dus x = 4⅔ of x = 7⅓. (Met de GR: snijpunt geeft x = 4,666... en x = 7,333....)
Uitleg
a Bij is , en de periode . Met gaat de sinus in het beginpunt dalend door de evenwichtsstand (les 8.2d), dus na een kwart periode (2) komt eerst een laagste punt en na driekwart periode (6) een hoogste punt.
b De hoek van een lijn met de -as volgt uit het hellingsgetal: . Bereken voor beide lijnen die hoek en trek ze van elkaar af. De GR moet hier in graden staan.
c Op de lijn is . Dat kun je met de GR oplossen (snijpunt), maar ook exact: lees je af op de exacte-waardencirkel (les 8.1d). Dat oplossen leer je in paragraaf 8.3.
Opdracht 47
Opdracht
De sinusoïde y = 2 − 3 sin(½x + ⅙π) met domein [−π, 3π] is op een rooster getekend, zonder assenstelsel (zie de figuur in het boek). Teken het assenstelsel op de juiste plaats.
Antwoord
Bepaal eerst de kenmerken.
Evenwichtsstand 2, amplitude 3, periode 2π/½ = 4π. De grafiek gaat dalend door (−⅓π, 2).
- De x-as: de hoogste punten liggen op y = 2 + 3 = 5 en de laagste op y = 2 − 3 = −1. De x-as ligt dus op een zesde van de afstand tussen de laagste en de hoogste lijn, vanaf de onderkant (1 eenheid boven het dal, 5 eenheden onder de top).
- De y-as: de grafiek gaat dalend door de evenwichtsstand bij x = −⅓π. Een kwart periode (π) later ligt het laagste punt, bij x = ⅔π. De y-as ligt dus ⅓π rechts van het punt waar de grafiek dalend door de evenwichtsstand gaat, of ⅔π links van het laagste punt.
- Controle met het domein: de grafiek loopt van x = −π tot x = 3π. Dat is een lengte van 4π, precies één periode. De y-as ligt op een kwart van die lengte, vanaf de linkerkant.
Uitleg
Je redeneert hier achterstevoren: je kent de vorm van de grafiek, en zoekt waar de assen moeten liggen. Daarvoor heb je de vier kenmerken nodig (les 8.2c en 8.2d). De -waarden van de toppen, en , vertellen hoe hoog de -as ligt: de lijn ligt een vast stuk boven het dal. De -coördinaten van het beginpunt en van het dal vertellen waar ligt. Omdat , gaat de grafiek in het beginpunt dalend door de evenwichtsstand, en een kwart periode later ligt het dal. Handig is de controle met het domein: dat is precies één periode lang.
Opdracht C5
Opdracht
Geef de evenwichtsstand, de amplitude, de periode en de coördinaten van een beginpunt.
a f(x) = 6 + 7 sin(4(x − 2))
b g(x) = 2,5 + 0,6 cos(0,4(x − ¼π))
Antwoord
a f(x) = 6 + 7 sin(4(x − 2)): evenwichtsstand 6, amplitude 7, periode 2π/4 = ½π, beginpunt (2, 6).
b g(x) = 2,5 + 0,6 cos(0,4(x − ¼π)): evenwichtsstand 2,5, amplitude 0,6, periode 2π/0,4 = 5π. Een cosinus begint in een top: beginpunt (¼π; 2,5 + 0,6) = (¼π; 3,1).
Uitleg
De kenmerken lees je af uit de vorm (les 8.2a en 8.2b). Bij b is het een cosinus, dus het beginpunt is een top: . Let op de periode: , want je deelt door een getal kleiner dan 1.
Opdracht C6
Opdracht
Een sinusoïde heeft twee opeenvolgende toppen (¾, −2) en (3¼, 4) (zie de figuur in het boek). Stel een formule op van de vorm:
a y = a + b sin(c(x − d))
b y = a + b cos(c(x − d))
Antwoord
De toppen zijn (¾, −2) (laagste punt) en (3¼, 4) (hoogste punt).
De halve periode is 3¼ − ¾ = 2½, dus de periode is 5 en c = 2π/5 = ⅖π.
a Stijgend door de evenwichtsstand halverwege, bij x = (¾ + 3¼)/2 = 2.
b Een hoogste punt is (3¼, 4).
Uitleg
Dit is les 8.2b. Van een laagste naar het volgende hoogste punt is een halve periode, dus de periode is . Een sinus met begint halverwege het laagste en het hoogste punt, een cosinus met in het hoogste punt.
Opdracht C7
Opdracht
Teken de grafiek van f(x) = −1½ + 3½ sin(2x − 1½π) op [0, 1½π].
Antwoord
Haal 2 buiten haakjes:
Evenwichtsstand −1½, amplitude 3½, periode 2π/2 = π. De grafiek gaat stijgend door de evenwichtsstand in (¾π, −1½). De toppen liggen op y = 2 en y = −5.
Uitleg
Dit is het stappenplan van les 8.2c. Haal eerst 2 buiten haakjes: . Dan pas zie je het beginpunt. Het domein is anderhalve periode lang; begin bij het beginpunt en werk naar links en naar rechts.
Opdracht C8
Opdracht
Teken de grafiek van g(x) = 4 − cos(1½x − 2π) op [0, 2π].
Antwoord
Haal 1½ buiten haakjes:
Evenwichtsstand 4, amplitude 1, periode 2π/1½ = 1⅓π. Omdat b = −1 < 0 is (1⅓π, 3) een laagste punt. Ook (0, 3) is een laagste punt, en de hoogste punten (⅔π, 5) en (2π, 5) liggen daar precies tussen.
Uitleg
Haal eerst buiten haakjes: . Door het minteken is (les 8.2d): het punt van de cosinus is een laagste punt. Een periode eerder, bij , ligt nog een laagste punt (les 8.2c).
8.2 Sinusoïden nagekeken?
32 opdrachten
Zo pak je het aan
Een goniometrische vergelijking heeft meestal oneindig veel oplossingen. Je schrijft ze als rijtjes met k, een geheel getal.
- C = −1, 0 of 1. sin(A) = 0 geeft A = k · π; sin(A) = 1 geeft A = ½π + k · 2π; sin(A) = −1 geeft A = 1½π + k · 2π. cos(A) = 0 geeft A = ½π + k · π; cos(A) = 1 geeft A = k · 2π; cos(A) = −1 geeft A = π + k · 2π.
- Andere exacte waarden. sin(A) = C geeft twee rijtjes: A = B + k · 2π ∨ A = π − B + k · 2π. cos(A) = C geeft A = B + k · 2π ∨ A = −B + k · 2π. B lees je af op de exacte-waardencirkel.
- x vrijmaken. Werk in elk rijtje de termen zonder x weg en deel daarna alles door het getal voor x, ook k · 2π.
- Ontbinden. Kun je iets buiten haakjes halen, gebruik dan A · B = 0 geeft A = 0 ∨ B = 0. Bij een kwadraat: A² = 1 geeft A = 1 ∨ A = −1.
- sin(A) = sin(B) en cos(A) = cos(B). Dezelfde regels, maar nu is B een uitdrukking met x.
- Tangens. tan(A) = C geeft A = B + k · π en tan(A) = tan(B) geeft A = B + k · π. De periode van tan(x) is π, de asymptoten liggen bij x = ½π + k · π.
- Interval. Vul voor k een paar gehele getallen in en houd alleen de oplossingen in het interval.
Opdracht 48
Opdracht
De eenheidscirkel snijdt de x-as in (1, 0) en (−1, 0); daar horen de draaiingshoeken 0, π, 2π, 3π, … en ook −π, −2π, … Welke draaiingshoeken horen bij de snijpunten van de eenheidscirkel met de y-as?
Antwoord
De snijpunten met de y-as zijn (0, 1) en (0, −1). Bij (0, 1) horen ½π, 2½π, 4½π, ... en −1½π, −3½π, ... Bij (0, −1) horen 1½π, 3½π, ... en −½π, −2½π, ...
Samen: ..., −1½π, −½π, ½π, 1½π, 2½π, ... Elke volgende hoek is π groter, dus ½π + k · π.
Uitleg
De cosinus is de -coördinaat op de eenheidscirkel. Die is 0 in de twee punten op de -as, en . Die punten liggen precies tegenover elkaar, dus je komt om de halve slag een oplossing tegen. Daarom staat er en niet , met als startwaarde (les 8.3a).
Opdracht 49
Opdracht
Je kunt de oplossing van het voorbeeld sin²(½πx) = 1, namelijk x = 1 + k · 4 ∨ x = 3 + k · 4, ook schrijven als x = 1 + k · 2. Leg uit waarom.
Antwoord
x = 1 + k · 4 geeft de oplossingen ..., −7, −3, 1, 5, 9, ...
x = 3 + k · 4 geeft de oplossingen ..., −5, −1, 3, 7, 11, ...
Samen zijn dat ..., −7, −5, −3, −1, 1, 3, 5, 7, 9, 11, ...: alle oneven getallen. Twee opeenvolgende oplossingen liggen steeds 2 uit elkaar. Dat noteer je als x = 1 + k · 2.
Uitleg
Schrijf van beide rijtjes een paar oplossingen op en zet ze samen op volgorde. Als de afstand tussen twee opeenvolgende oplossingen steeds hetzelfde is, kun je ze samen schrijven als één rijtje (les 8.3a). Hier liggen de oplossingen bij en bij telkens een halve periode uit elkaar. De periode van is 4, dus de stap wordt 2.
Opdracht 50
Opdracht
Bereken exact de oplossingen.
a sin(3x − ½π) = 0
b cos(½x − ⅙π) = 0
c sin²(x) − sin(x) = 0
d cos²(2x) + cos(2x) = 0
Antwoord
a
b
c Haal sin(x) buiten haakjes.
d Haal cos(2x) buiten haakjes.
Uitleg
a en b Je gebruikt de rijtjes uit les 8.3a met een uitdrukking voor : geeft en geeft . Schrijf eerst het rijtje voor de hele uitdrukking op en maak daarna pas vrij. Deel je door 3 (of vermenigvuldig je met 2), dan doe je dat ook met . Zo wordt het in a en in b.
c en d Hier staat een kwadraat en een losse term met dezelfde sinus of cosinus. Breng die buiten haakjes en gebruik (les 8.3a). Deel nooit door of : dan verlies je de oplossingen waar die 0 is. Elk deel lees je daarna af op de eenheidscirkel.
Opdracht 51
Opdracht
Bereken exact de oplossingen.
a cos²(x − ⅕π) = 1
b sin²(2x − ¼π) = 1
c sin³(x) − sin(x) = 0
d cos³(2x) − cos(2x) = 0
Antwoord
a Gebruik A² = 1 geeft A = 1 ∨ A = −1.
Samen: x − ⅕π = k · π, dus
b
Sinus 1 of −1 hoort bij ½π + k · π (de punten (0, 1) en (0, −1)).
c Haal sin(x) buiten haakjes.
Samen is dat x = k · ½π.
d Haal cos(2x) buiten haakjes.
Samen: 2x = k · ½π, dus x = k · ¼π.
Uitleg
a en b Een kwadraat gelijk aan 1 splits je met (les 8.3a). Bij de cosinus horen 1 en bij en , bij de sinus bij en . In beide gevallen liggen die twee punten precies tegenover elkaar. Daarom mag je de twee rijtjes samennemen tot één rijtje met (inzicht in les 8.3a). Daarna pas delen door 2, ook de .
c en d Eerst buiten haakjes halen, dan krijg je een factor gelijk aan 0 en een kwadraat gelijk aan 1. Samen geven die drie rijtjes alle veelvouden van een kwartslag (in c) op de eenheidscirkel. Je ziet dat het meest overzichtelijk als je de punten op de cirkel tekent. In d staat in plaats van ; deel aan het eind door 2, dus wordt .
Opdracht 52
Opdracht
Bereken exact de oplossingen.
a sin(4x − ⅓π) = 1
b cos(4πx) = −1
c sin²(¼πx) = 1
d sin(2x)cos(2x) + sin(2x) = 0
Antwoord
a
b
c
d Haal sin(2x) buiten haakjes.
Het tweede rijtje zit al in het eerste. Dus x = k · ½π.
Uitleg
a en b Gewoon de rijtjes uit les 8.3a: geeft , geeft . In b staat er in de uitdrukking voor . Deel je door , dan valt weg en krijg je oplossingen zonder . Dat is goed: is hier gewoon een getal.
c Sinus 1 of hoort bij de punten en . Die liggen tegenover elkaar, dus één rijtje met is genoeg. Delen door is vermenigvuldigen met , ook bij .
d Breng buiten haakjes en gebruik (les 8.3a). Het tweede rijtje () zit al in het eerste (). Dat mag je samennemen, maar het hoeft niet.
Opdracht 53
Opdracht
Gegeven is f(x) = 2 sin(x) cos(2x) op het domein [0, 2π]. De grafiek heeft de toppen A(½π, −2) en B(1½π, 2) (zie de figuur in het boek).
a Bereken exact de nulpunten van f.
b Onderzoek algebraïsch of de lijn door A en B de x-as snijdt in een punt waar ook de grafiek van f de x-as snijdt.
c Laat zien dat de punten C(⅙π, ½) en D(1⅙π, −½) op de grafiek van f liggen.
d Onderzoek algebraïsch of de lijn door C en D de x-as snijdt in een punt waar ook de grafiek van f de x-as snijdt.
Antwoord
a f(x) = 0 geeft 2 sin(x) cos(2x) = 0.
Op [0, 2π]: x = 0, ¼π, ¾π, π, 1¼π, 1¾π en 2π.
b Stel een vergelijking op van de lijn door A(½π, −2) en B(1½π, 2).
Het midden van AB is (π, 0). De lijn gaat dus door (π, 0): dat is het snijpunt met de x-as. Uit vraag a volgt dat x = π een nulpunt van f is. Ja, de lijn snijdt de x-as in een snijpunt van de grafiek met de x-as.
c Vul de x-coördinaten in.
Dus C(⅙π, ½) en D(1⅙π, −½) liggen op de grafiek van f.
d Het midden van CD is
De lijn CD snijdt de x-as dus in (⅔π, 0). Maar ⅔π staat niet in het rijtje nulpunten van vraag a: f(⅔π) = 2 · ½√3 · cos(1⅓π) = 2 · ½√3 · −½ = −½√3 ≠ 0. Nee, de lijn snijdt de x-as niet in een snijpunt van de grafiek met de x-as.
Uitleg
a Een product is 0 als een van de factoren 0 is: (les 8.3a). De 2 ervoor doet niet mee. Voor het interval vul je in elk rijtje in (les 8.3b). Let op: het tweede rijtje heeft stappen van , dus daar vind je vier waarden.
b Je hoeft het snijpunt van de lijn met de -as niet uit een vergelijking te halen. Omdat A en B tegengestelde -coördinaten hebben, ligt het midden van AB op de -as. Dan kijk je of die in het rijtje nulpunten uit a staat.
c en d Een punt ligt op de grafiek als de juiste geeft. Gebruik de exacte-waarden-cirkel (les 8.1d) voor de sinus en cosinus. In d werkt dezelfde truc met het midden als in b. Omdat niet in de rijtjes uit a staat, is het geen nulpunt.
Opdracht 54
Opdracht
Gegeven is f(x) = 3 sin(½πx) op [0, 4]. De grafiek snijdt de x-as in O en in de punten A en B; de toppen zijn C en D (zie de figuur in het boek).
a De grafiek van g(x) = ax³ + bx² + cx gaat door O, A, B en C. Bereken exact de x-coördinaten van de twee toppen van de grafiek van g.
b De grafiek van h(x) = px³ + qx² + rx snijdt de x-as in O, in B en in het punt (m, 0). C is een top van de grafiek van h. Bereken exact de x-coördinaat van de andere top van de grafiek van h.
Tip: de grafiek van y = ax(x − m)(x − n) snijdt de x-as in (0, 0), (m, 0) en (n, 0).
Antwoord
De nulpunten van f: 3 sin(½πx) = 0 geeft ½πx = k · π, dus x = k · 2. In [0, 4] is dat x = 0, 2 en 4: A(2, 0) en B(4, 0).
De periode is 2π/(½π) = 4. Het hoogste punt ligt een kwart periode na O: C(1, 3). Het laagste punt ligt bij D(3, −3).
a De grafiek van g snijdt de x-as in O, A en B, dus
g gaat door C(1, 3):
Dus g(x) = x(x − 2)(x − 4) = x³ − 6x² + 8x. De toppen vind je met g'(x) = 0.
De toppen van g liggen bij x = 2 − ⅔√3 en x = 2 + ⅔√3.
b De grafiek van h snijdt de x-as in O, B(4, 0) en (m, 0), dus
C(1, 3) is een top van h, dus h'(1) = 0:
En h(1) = 3:
Dan is
h'(x) = 0 geeft x = 1 (de top C) of x = 3⅓. De andere top van h ligt bij x = 3⅓.
Uitleg
Hier combineer je twee onderwerpen: nulpunten en toppen van een sinusoïde (les 8.2b en 8.3a) en het opstellen van een derdegraadsfunctie met de afgeleide.
a Ken je de drie nulpunten van een derdegraadsfunctie, dan schrijf je hem in de vorm (zie de tip). Er blijft dan één onbekende over, en die vind je met het vierde punt . Daarna gaat het als altijd: toppen vind je met , en die vergelijking los je op met de abc-formule.
b Nu ken je maar twee nulpunten; is onbekend. Er zijn dus twee onbekenden, en , en je hebt twee voorwaarden nodig. Dat een top is, geeft twee vergelijkingen: en . Begin met : daarin valt weg. Bij het ontbinden van weet je al dat een oplossing is: dat helpt bij het vinden van de factoren.
Opdracht 55
Opdracht
Bekijk de vergelijking sin(x) = ½.
a Leg uit waarom x = ⅙π een oplossing is.
b Waarom is x = 2⅙π een oplossing? En x = 4⅙π?
c Leg uit waarom x = ⅚π een oplossing is.
d Waarom is x = 2⅚π een oplossing? En x = −1⅙π?
Antwoord
a Op de exacte-waarden-cirkel hoort bij ⅙π de y-coördinaat ½. Dus sin(⅙π) = ½ en x = ⅙π is een oplossing.
b 2⅙π = ⅙π + 2π: dat is een hele slag verder, dus hetzelfde punt op de eenheidscirkel. Daarom is ook sin(2⅙π) = ½. Hetzelfde geldt voor 4⅙π = ⅙π + 2 · 2π.
c ⅚π = π − ⅙π. Het punt bij ⅚π is het punt bij ⅙π gespiegeld in de y-as, en heeft dus ook y-coördinaat ½. Dus sin(⅚π) = ½.
d 2⅚π = ⅚π + 2π (een slag verder) en −1⅙π = ⅚π − 2π (een slag terug). Beide horen bij hetzelfde punt als ⅚π, dus de sinus is ½.
Uitleg
a Op de exacte-waarden-cirkel (les 8.1d) is de sinus de -coördinaat. Bij is dat .
b Een hele slag erbij of eraf brengt je op hetzelfde punt. Daarom zet je achter elke oplossing (les 8.3a).
c Spiegelen in de -as houdt gelijk (les 8.1b). Het gespiegelde punt hoort bij . Dat is de tweede oplossing: zo ontstaat de regel bij de sinus (les 8.3b).
d Ook bij die tweede oplossing hoort weer een heel rijtje met . Samen met b en c zie je zo waarom twee rijtjes geeft.
Opdracht 56
Opdracht
Bereken exact de oplossingen.
a 2 sin(½x) = 1
b 2 cos(x − ⅓π) = 1
c 2 sin(2x − ¼π) = −√3
d 2 cos(3x − π) = −1
Antwoord
a
b
c
Op de exacte-waarden-cirkel: sin(−⅓π) = −½√3. Het tweede rijtje is π − −⅓π = 1⅓π.
d
Uitleg
a en b Maak eerst de sinus of cosinus alleen: deel door 2 in a. Lees één oplossing af op de exacte-waarden-cirkel. De tweede is bij de sinus en bij de cosinus (les 8.3b). In a deel je daarna door , dus vermenigvuldig je alles met 2: ook wordt .
c Bij een negatieve sinus kies je voor de hoek rechtsonder, . Dan is . Let op het dubbele minteken: je trekt een negatief getal af, dus je telt op. Pas na het optellen van deel je door 2, ook de .
d Bij de cosinus spiegel je in de -as, dus het tweede rijtje is gewoon (les 8.3b). Eerst optellen, dan alles door 3 delen. Zo wordt hier .
Opdracht 57
Opdracht
Bereken exact de oplossingen op [0, 2π].
a 2 sin(2x − ⅙π) = √2
b 2 cos(3x − ½π) = √3
c sin(⅔x) = ½√2
d cos(½x) = −½√3
Antwoord
a
In [0, 2π]: x = 5/24 π ∨ x = 11/24 π ∨ x = 1 5/24 π ∨ x = 1 11/24 π.
b
In [0, 2π]: x = 1/9 π, 2/9 π, 7/9 π, 8/9 π, 1 4/9 π en 1 5/9 π.
c
In [0, 2π]: x = ⅜π ∨ x = 1⅛π.
d
In [0, 2π] ligt alleen x = 1⅔π. Uit het tweede rijtje is de kleinste positieve waarde −1⅔π + 4π = 2⅓π, en dat is groter dan 2π.
Uitleg
a en b Werk eerst de rijtjes helemaal uit, tot . Pas daarna vul je in om de oplossingen in te vinden (les 8.3b). Na het delen door 2 of 3 is de stap kleiner dan , dus elk rijtje geeft meerdere oplossingen in het interval. Vul je te vroeg in, dan mis je er een paar (valkuil in les 8.3b).
c en d Delen door of maakt de stap juist groter: of . Dan valt vaak een van de oplossingen buiten het interval. In d is dat bij het tweede rijtje zo: met is de waarde negatief, met al groter dan .
Opdracht 58
Opdracht
Bekijk de vergelijking 2 sin²(x) = 1.
a Leg uit dat hieruit volgt: sin(x) = ½√2 ∨ sin(x) = −½√2.
b Leg uit dat daaruit volgt: x = ¼π + k · 2π ∨ x = ¾π + k · 2π ∨ x = −¼π + k · 2π ∨ x = 1¼π + k · 2π.
c Leg uit dat je de vier rijtjes uit b samen kunt schrijven als x = ¼π + k · ½π.
d Leg uit dat je x = ¼π + k · ½π ook direct op de exacte-waarden-cirkel kunt aflezen.
Antwoord
a
En √½ = 1/√2 = ½√2. Dus sin(x) = ½√2 ∨ sin(x) = −½√2.
b sin(x) = ½√2 geeft x = ¼π + k · 2π ∨ x = π − ¼π + k · 2π = ¾π + k · 2π.
sin(x) = −½√2 geeft x = −¼π + k · 2π ∨ x = π − −¼π + k · 2π = 1¼π + k · 2π.
c Zet de oplossingen op volgorde: ..., −¼π, ¼π, ¾π, 1¼π, 1¾π, ... Na −¼π + 2π = 1¾π gaat het rijtje verder met 2¼π. De afstand tussen twee opeenvolgende oplossingen is steeds ½π. Dus x = ¼π + k · ½π.
d Op de exacte-waarden-cirkel horen bij sin(x) = ±½√2 vier punten: ¼π, ¾π, 1¼π en 1¾π. Ze liggen op de lijnen y = x en y = −x, en de hoek tussen twee opeenvolgende punten is steeds ½π (een kwartslag). Begin bij ¼π en draai telkens een kwartslag verder: x = ¼π + k · ½π.
Uitleg
a Een kwadraat gelijk aan een getal geeft twee mogelijkheden: de wortel en min de wortel. Schrijf als , want zo staat de waarde op de exacte-waarden-cirkel (les 8.1d).
b Elke vergelijking geeft twee rijtjes, met en (les 8.3b). Bij kies je ; let dan op het dubbele minteken in .
c en d De vier rijtjes horen samen bij vier punten op de cirkel, die precies een kwartslag uit elkaar liggen. Daarom kun je ze samennemen tot één rijtje met (inzicht in les 8.3a). Samennemen mag, maar het hoeft niet.
Opdracht 59
Opdracht
Bereken exact de oplossingen.
a 2 cos²(½x) = 1
b 4 sin²(x − ⅙π) = 1
c 4 cos²(x + ¼π) = 3
d 4 sin³(x) − sin(x) = 0
Antwoord
a
Zoals in opdracht 58 horen hierbij vier punten met telkens een kwartslag ertussen.
b
Bij sinus ±½ horen ⅙π, ⅚π, 1⅙π en 1⅚π. Twee daarvan liggen telkens een halve slag uit elkaar.
Het tweede rijtje is hetzelfde als x = k · π.
c
Bij cosinus ±½√3 horen ⅙π, ⅚π, 1⅙π en 1⅚π (= −⅙π).
d Haal sin(x) buiten haakjes.
Uitleg
a Net als in opdracht 58 horen bij vier punten met een kwartslag ertussen. Je schrijft dus één rijtje voor met . Vermenigvuldig daarna alles met 2, ook de stap.
b en c Bij horen vier punten. Een halve slag verder kom je in het punt tegenover : daar hebben sinus en cosinus het tegengestelde teken (les 8.3d en 8.4a). Daarom kun je de oplossingen telkens per twee samennemen tot een rijtje met . Zo hou je twee rijtjes over in plaats van vier. Bij de cosinus kies je die twee als en , net als in les 8.3b.
d Breng buiten haakjes, niet delen door (valkuil in les 8.3a). Dan krijg je en een kwadraat zoals in b. De rijtjes met ontstaan weer doordat en een halve slag uit elkaar liggen.
Opdracht 60
Opdracht
Bereken algebraïsch de oplossingen op [0, 10].
a sin(½πx) = ½√3
b cos(⅓πx) = −½√3
c 4 sin²(⅕πx) = 1
d 2 cos²(0,1πx) + cos(0,1πx) = 1
Antwoord
a
In [0, 10]: x = ⅔, 1⅓, 4⅔, 5⅓, 8⅔ en 9⅓.
b
In [0, 10]: x = 2½, 3½, 8½ en 9½.
c
In [0, 10]: x = ⅚, 4⅙, 5⅚ en 9⅙.
d Zet A = cos(0,1πx). Dan staat er 2A² + A = 1, een kwadratische vergelijking.
In [0, 10]: x = 3⅓ ∨ x = 10.
Uitleg
a en b Hier staat in de uitdrukking voor . Na het delen door of valt weg en krijg je getallen. De stap wordt dan bijvoorbeeld : dat is precies de periode van de grafiek. Bij de sinus is het tweede rijtje , bij de cosinus (les 8.3b). Vul daarna in voor het interval .
c Het kwadraat geeft . Net als in opdracht 59 neem je de oplossingen samen tot twee rijtjes met , omdat en een halve slag uit elkaar liggen.
d Zie als één onbekende . Dan staat er een kwadratische vergelijking . Breng alles naar links en ontbind, of gebruik de abc-formule. Daarna los je twee vergelijkingen op: met twee rijtjes en (les 8.3b), en met één rijtje (les 8.3a). Pas na het delen vul je in.
Opdracht 61
Opdracht
Gegeven is f(x) = −½ + sin(x − ¼π) op het domein [0, 3π].
a Schets de grafiek van f.
b Bereken exact de coördinaten van de punten waar de grafiek de lijn van de evenwichtsstand snijdt.
c Bereken exact de coördinaten van de drie toppen.
d De grafiek snijdt de x-as achter elkaar in A, B en C. Bereken exact de afstand AB.
e Los exact op: f(x) ≥ −1.
Antwoord
a Evenwichtsstand −½, amplitude 1, periode 2π. De grafiek gaat stijgend door (¼π, −½). Zie ook opdracht 30.
b Zie opdracht 30b: (¼π, −½), (1¼π, −½) en (2¼π, −½).
c Zie opdracht 30c: (¾π, ½), (1¾π, −1½) en (2¾π, ½).
d f(x) = 0 geeft sin(x − ¼π) = ½.
A ligt bij x = 5/12 π en B bij x = 1 1/12 π.
e Los eerst op f(x) = −1, dus sin(x − ¼π) = −½.
In [0, 3π]: x = 1/12 π, x = 1 5/12 π en x = 2 1/12 π. Uit de schets: de grafiek ligt boven de lijn y = −1 tussen de eerste twee snijpunten en na het derde.
Uitleg
a, b en c Dit zijn de vier kenmerken van een sinusoïde: evenwichtsstand, amplitude, periode en beginpunt (les 8.2b en 8.2c). Het beginpunt komt uit de translatie . Een halve periode verder snijdt de grafiek de evenwichtsstand opnieuw, een kwart periode verder ligt een top.
d Een nulpunt vinden betekent oplossen. Maak eerst de sinus alleen, dan heb je met twee rijtjes (les 8.3b). De afstand AB is het verschil van de twee -waarden, omdat beide punten op de -as liggen.
e Bij een ongelijkheid los je eerst de gelijkheid op: zo vind je de grenzen. Met de schets uit a zie je welke stukken boven de lijn liggen. Bij kies je en dan is (les 8.3b).
Opdracht 62
Opdracht
Gegeven is f(x) = |2 sin(x) − 1| op het domein [0, 2π]. Bereken exact voor welke x geldt f(x) ≥ 2.
Antwoord
Los eerst op f(x) = 2, dus |2 sin(x) − 1| = 2.
sin(x) = 1½ heeft geen oplossingen, want de sinus ligt tussen −1 en 1. sin(x) = −½ geeft in [0, 2π] de oplossingen x = 1⅙π en x = 1⅚π.
De grafiek komt alleen boven y = 2 waar 2 sin(x) − 1 ≤ −2, dus waar sin(x) ≤ −½.
Uitleg
Bij een ongelijkheid los je eerst de gelijkheid op. Een absolute waarde betekent of : de afstand tot 0 is 2. Je krijgt dus twee vergelijkingen. Eén daarvan heeft geen oplossing, want een sinus is nooit groter dan 1. De andere los je op met de exacte-waardencirkel (les 8.3b).
Daarna redeneer je: kan alleen als , dus als . Dat is het stuk van de eenheidscirkel onder de lijn .
Opdracht 63
Opdracht
Bereken exact de oplossingen.
a sin(3x) = sin(⅙π)
b cos(3x) = cos(⅙π)
Antwoord
a sin(3x) = sin(⅙π). Gebruik B = ⅙π.
b
Uitleg
a Je kunt schrijven als . Dan zie je dat les 8.3b en les 8.3c dezelfde regel zijn: is hier toevallig een getal. Het tweede rijtje is , daarna deel je alles door 3, ook .
b Bij de cosinus is het tweede rijtje in plaats van , want je spiegelt in de -as (les 8.3c). Vergelijk de antwoorden van a en b: alleen het tweede rijtje is anders.
Opdracht 64
Opdracht
Los algebraïsch op.
a sin(x + 1) = sin(2x + 3)
b cos(2x − 1) = cos(x + 1)
c sin(2x − ½π) = sin(x + ⅓π)
d cos(x − ⅓π) = cos(2x)
e sin(2πx) = sin(π(x − 1))
f cos(½πx) = cos(π(x − 2))
Antwoord
a
b
c
d
e sin(2πx) = sin(πx − π).
f cos(½πx) = cos(πx − 2π).
Het eerste rijtje (de veelvouden van 4) zit in het tweede, want 4 = 3 · 1⅓. Dus x = k · 1⅓.
Uitleg
Aan beide kanten staat dezelfde functie, dus je gebruikt de regel uit les 8.3c met een uitdrukking voor . Bij de sinus: , bij de cosinus: . Zet bij en de hele uitdrukking tussen haakjes (valkuil in les 8.3c).
a en b Breng in elk rijtje alle termen met naar één kant en deel pas daarna, ook . Krijg je , dan mag je het teken van omdraaien: (inzicht in les 8.3c). In a blijft er een getal zonder over, want de uitdrukkingen bevatten gewone getallen.
c en d Hetzelfde recept. Let bij d op: de regel geldt alleen als aan beide kanten een cosinus staat.
e en f Eerst moet de vergelijking de vorm of hebben. Daarvoor gebruik je dat een halve slag het teken omklapt en een hele slag niets verandert (les 8.4a). Omdat in de uitdrukkingen staat, valt na het delen weg. In f zit het eerste rijtje al in het tweede: daarom mag je ze samennemen.
Opdracht 65
Opdracht
Bereken exact de oplossingen op [0, 2π].
a sin(2x − ⅓π) = sin(x + ¼π)
b cos(3x + ½π) = cos(2x − ¼π)
Antwoord
a
In [0, 2π]: x = 13/36 π ∨ x = 7/12 π ∨ x = 1 1/36 π ∨ x = 1 25/36 π.
b
In [0, 2π]: uit het eerste rijtje x = 1¼π; uit het tweede x = 7/20 π, ¾π, 1 3/20 π, 1 11/20 π en 1 19/20 π.
x = 7/20 π ∨ x = ¾π ∨ x = 1 3/20 π ∨ x = 1¼π ∨ x = 1 11/20 π ∨ x = 1 19/20 π
Uitleg
a en b Gebruik de regel uit les 8.3c: bij de sinus , bij de cosinus , en dan tussen haakjes. Werk elk rijtje helemaal uit tot voordat je invult (les 8.3b). Het tweede rijtje heeft een kleine stap ( of ), dus daar vind je de meeste oplossingen. Zet ze tot slot op volgorde.
Opdracht 66
Opdracht
Gegeven zijn f(x) = sin(x − ¼π) en g(x) = sin(2x − ⅓π), beide op het domein [0, 2π]. Los exact op: f(x) < g(x).
Antwoord
Los eerst op f(x) = g(x).
In [0, 2π] snijden de grafieken elkaar bij x = 1/12 π, 19/36 π, 1 7/36 π en 1 31/36 π.
Plot de grafieken met de GR (of vul tussen twee snijpunten een getal in). De grafiek van f ligt onder die van g tussen het eerste en het tweede snijpunt en tussen het derde en het vierde.
Uitleg
Bij een ongelijkheid zoek je eerst de snijpunten van de grafieken: . Aan beide kanten staat een sinus, dus je gebruikt (les 8.3c). Daarna kijk je met de GR of met een getal tussen twee snijpunten welke grafiek onder ligt. Omdat er "onder" staat en niet "onder of op", gebruik je .
Opdracht 67
Opdracht
Bekijk de functie f(x) = tan(x).
a Plot de grafiek met x tussen 0 en 2π en y tussen −5 en 5.
b Op [0, 2π] heeft de grafiek twee verticale asymptoten. Welke lijnen zijn dat, denk je?
Antwoord
a Plot y1 = tan(x) met x van 0 tot 2π en y van −5 tot 5.
b Bij x = ½π en x = 1½π is cos(x) = 0. Dan bestaat tan(x) = sin(x)/cos(x) niet, en de grafiek schiet daar naar boven of naar beneden. De asymptoten zijn x = ½π en x = 1½π.
Uitleg
a en b De tangens is (les 8.3d). Als , deel je door 0 en bestaat de tangens niet. Daar heeft de grafiek een verticale asymptoot. Op is de cosinus 0 bij en .
Opdracht 68
Opdracht
Er geldt: tan(A) = 0 geeft A = k · π.
a Leg uit waarom dat zo is.
b Bereken exact de oplossingen van tan(2x − ⅙π) = 0.
Antwoord
a tan(A) = sin(A)/cos(A) is 0 als sin(A) = 0. Dat geeft A = k · π. Bij die hoeken is cos(A) = 1 of −1, dus niet 0: de tangens bestaat daar.
b
Uitleg
a Een breuk is 0 als de teller 0 is en de noemer niet. De teller is 0 bij (les 8.3a). Daar is de cosinus 1 of , dus de tangens bestaat. Zo vind je de regel (les 8.3d).
b Gebruik die regel met een uitdrukking voor . Na het delen door 2 wordt ook .
Opdracht 69
Opdracht
Gegeven is g(x) = tan(3πx). Bereken de vergelijkingen van de asymptoten van de grafiek van g op [0, 1].
Antwoord
De asymptoten van y = tan(x) liggen bij x = ½π + k · π. Bij g(x) = tan(3πx) los je dus op:
Op [0, 1] zijn de asymptoten x = ⅙, x = ½ en x = ⅚.
Uitleg
De asymptoten van liggen waar , dus bij (les 8.3d). Bij vul je voor de hele uitdrukking in en maak je vrij. Door het delen door verdwijnt , en de stap wordt : dat is precies de periode .
Opdracht 70
Opdracht
Bereken exact de oplossingen.
a tan(3x − ⅙π) = ⅓√3
b 1 − tan(¾x) = 2
c tan(½x) = tan(2x − ⅙π)
d 3 tan(½πx) = √3
e 2 + √3 · tan(⅛πx) = 5
f tan(⅓πx) = tan(¼π(x − 1))
Antwoord
Gebruik de tabel met exacte waarden van de tangens en tan(A) = C geeft A = B + k · π.
a tan(⅙π) = ⅓√3.
b
c
d
e
f
Uitleg
De tangens heeft periode en is op elke tak stijgend. Daarom is er per periode maar één oplossing en heb je maar één rijtje nodig, met (les 8.3d). Schrijf je , dan mis je de helft van de oplossingen.
a, b, d en e Maak eerst de tangens alleen, en lees af in de tabel met exacte waarden (les 8.3d). In b deel je door ; in e is . Deel pas aan het eind door het getal voor , ook de .
c en f Aan beide kanten een tangens: (les 8.3d). Er is geen tweede rijtje zoals bij sinus en cosinus. In f deel je alles door , ook : dan wordt het gewoon .
Opdracht 71
Opdracht
Gegeven is f(x) = 2 + tan(½x) op het interval [0, 3π].
a Geef de periode en een beginpunt, bereken de asymptoten en schets de grafiek van f.
b f heeft één nulpunt. Bereken dat nulpunt in twee decimalen.
c De lijn y = 3 snijdt de grafiek twee keer. Bereken de exacte coördinaten van die snijpunten.
Antwoord
a Beginpunt (0, 2). Periode π/½ = 2π. Een asymptoot ligt een halve periode na een beginpunt: x = π (en x = 3π, de rand van het domein).
b
In [0, 3π] ligt alleen k = 1: x ≈ 4,07.
c
De snijpunten zijn (½π, 3) en (2½π, 3).
Uitleg
a Bij is het beginpunt en de periode (les 8.3d). Let op: bij de tangens is het gedeeld door , niet zoals bij een sinusoïde. De asymptoten liggen een halve periode links en rechts van een beginpunt.
b De waarde staat niet in de tabel met exacte waarden. Je vindt één oplossing met op de GR, net zoals je met een hoek vindt (les 8.1b). Daarna maak je er een rijtje van met , want de tangens heeft maar één oplossing per periode (les 8.3d). De GR geeft een negatieve waarde, dus vul je in om in het interval te komen.
c Nu is wel een exacte waarde: . Eerst de rijtjes uitwerken, dan invullen.
Opdracht 72
Opdracht
Gegeven is f(x) = 1 − tan(⅔x) op het interval [0, 4π].
a Geef de periode en een beginpunt, bereken de asymptoten en schets de grafiek van f.
b Bereken exact de nulpunten van f.
c Los exact op: f(x) < 2.
Antwoord
a Beginpunt (0, 1). Periode π/⅔ = 1½π. Door het minteken daalt de grafiek. De asymptoten liggen een halve periode (¾π) na een beginpunt: x = ¾π, x = 2¼π en x = 3¾π.
b
In [0, 4π]: x = ⅜π ∨ x = 1⅞π ∨ x = 3⅜π.
c Los eerst op f(x) = 2.
In [0, 4π]: x = 1⅛π en x = 2⅝π. Op elke tak daalt de grafiek. In de schets zie je:
- op de eerste tak (0 tot ¾π) ligt de grafiek helemaal onder y = 2;
- op de tweede tak is f(x) < 2 vanaf 1⅛π tot de asymptoot 2¼π;
- op de derde tak vanaf 2⅝π tot de asymptoot 3¾π;
- op het laatste stukje (3¾π tot 4π) ligt de grafiek boven y = 2: f(4π) = 1 − tan(2⅔π) = 1 + √3.
Uitleg
a Beginpunt en periode , zoals in les 8.3d. Het minteken voor de tangens klapt de grafiek om, net als bij een sinusoïde met (les 8.2d). Daardoor daalt de grafiek nu op elke tak. De asymptoten blijven op een halve periode van een beginpunt.
b Maak de tangens alleen: , met één rijtje en (les 8.3d). Delen door maakt van een stap van : precies de periode.
c Bij een ongelijkheid los je eerst op. Daarna kijk je per tak, want de grafiek is niet doorlopend: bij elke asymptoot springt hij. Omdat de grafiek op elke tak daalt, ligt hij rechts van een snijpunt onder , tot aan de asymptoot. Op takken zonder snijpunt ligt de grafiek helemaal boven of helemaal onder: dat check je met één waarde.
Opdracht 73
Opdracht
Gegeven is f(x) = 3 + tan(¼πx) op het interval [0, 12].
a Geef de periode en een beginpunt, bereken de asymptoten en schets de grafiek van f.
b Los exact op: f(x) > 4.
c Los op: f(x) > x. Rond zo nodig af op twee decimalen.
Antwoord
a Beginpunt (0, 3). Periode π/(¼π) = 4. Asymptoten x = 2, x = 6 en x = 10.
b Los eerst op f(x) = 4.
In [0, 12]: x = 1, 5 en 9. De grafiek stijgt op elke tak, dus f(x) > 4 vanaf die punten tot de volgende asymptoot.
c Voer in y1 = 3 + tan(¼πx) en y2 = x. De optie snijpunt geeft x = 5,518... en x = 9,814... Op de eerste tak ligt de grafiek van f helemaal boven de lijn y = x (f(x) ≥ 3 en x < 2). Op de laatste tak (na x = 10) ligt de grafiek eronder: f(12) = 3.
Uitleg
a Beginpunt , periode met (les 8.3d). Omdat in zit, krijg je een periode zonder . De asymptoten liggen een halve periode na een beginpunt.
b Eerst de gelijkheid oplossen geeft de grenzen. Omdat de grafiek op elke tak stijgt, is vanaf een snijpunt tot de volgende asymptoot. Bij de asymptoot zelf bestaat niet, dus daar staat .
c De vergelijking kun je niet algebraïsch oplossen: staat zowel in als buiten de tangens. Dan gebruik je de GR voor de snijpunten. Per tak bepaal je daarna met de schets of boven of onder de lijn ligt.
Opdracht 74
Opdracht
Los exact op: sin(2x − ⅓π) = −cos(2x − ⅓π).
Antwoord
Als cos(2x − ⅓π) = 0, dan is sin(2x − ⅓π) = ±1 en klopt de vergelijking niet. Je mag dus delen door cos(2x − ⅓π).
Uitleg
Het idee is (les 8.3d). Daarvoor deel je beide kanten door . Dat mag alleen als je geen oplossingen verliest. Daarom ga je eerst na dat geen oplossing geeft: dan is de sinus en klopt de vergelijking niet. Zo is het anders dan bij de valkuil in les 8.3a, waar je juist niet mocht delen. Daarna heb je één rijtje met .
Opdracht C9
Opdracht
Bereken exact de oplossingen.
a sin(1½x − ¾π) = −1
b cos(2x + ⅓π) = 0
Antwoord
a
b
Uitleg
Dit is les 8.3a: bij en heb je maar één rijtje. Let op: geeft stappen van , stappen van . Deel daarna alles door het getal voor , ook de stap: bij a wordt dan .
Opdracht C10
Opdracht
Bereken exact de oplossingen op [0, 2π].
a 2 sin(x − ¼π) = √3
b cos(2x + ½π) = −½√2
Antwoord
a
In [0, 2π]: x = 7/12 π ∨ x = 11/12 π.
b
In [0, 2π]: x = ⅛π ∨ x = ⅜π ∨ x = 1⅛π ∨ x = 1⅜π.
Uitleg
Dit is les 8.3b. Maak eerst de sinus of cosinus alleen. Lees één hoek af op de exacte-waardencirkel; het tweede rijtje is bij een sinus en bij een cosinus. Pas als vrij staat, vul je in om de oplossingen in te vinden. Bij b zijn het er vier, omdat de stap na het delen door 2 nog maar is.
Opdracht C11
Opdracht
a Bereken exact de oplossingen van sin(2x − ½π) = sin(3x − ⅙π).
b Bereken exact de oplossingen op [0, 3] van cos(1½πx) = cos(½πx − ⅓π).
Antwoord
a
Dus x = −⅓π + k · 2π ∨ x = ⅓π + k · ⅖π.
b
In [0, 3]: x = ⅙ ∨ x = 1⅙ ∨ x = 1⅔ ∨ x = 2⅙.
Uitleg
Dit is les 8.3c: geeft , en geeft . Zet haakjes om als je er een minteken voor zet. Bij b valt weg na het delen, dus je krijgt gewone getallen.
Opdracht C12
Opdracht
Bereken exact de oplossingen.
a 1 − √3 · tan(1/12 πx) = 2
b tan(⅔x) = tan(1½x − ¾π)
Antwoord
a
Dat is hetzelfde als x = 10 + k · 12.
b
Uitleg
Dit is les 8.3d. Bij a maak je eerst de tangens alleen en lees je de hoek af in de tabel met tangenswaarden. Bij de tangens is er maar één rijtje, met stap . Bij b gebruik je geeft . Als je door een negatief getal deelt, mag je het teken bij laten staan: loopt toch door alle gehele getallen.
Opdracht C13
Opdracht
Gegeven is f(x) = 1 + tan(⅓πx) op het interval [0, 5]. Geef de periode en een beginpunt, bereken de asymptoten en schets de grafiek van f.
Antwoord
f(x) = 1 + tan(⅓πx).
- Periode: π/(⅓π) = 3.
- Beginpunt: (0, 1).
- Asymptoten: ⅓πx = ½π + k · π geeft x = 1½ + k · 3. Op [0, 5]: x = 1½ en x = 4½.
Uitleg
Dit is les 8.3d. Bij is een beginpunt en de periode , dus gedeeld door en niet . De asymptoten vind je door de uitdrukking in de tangens gelijk te stellen aan .
8.3 Goniometrische vergelijkingen nagekeken?
19 opdrachten
Zo pak je het aan
- Formules uit de eenheidscirkel. sin(−A) = −sin(A), cos(−A) = cos(A), −sin(A) = sin(A + π), −cos(A) = cos(A + π), sin(A) = cos(A − ½π) en cos(A) = sin(A + ½π). Verder mag je er een hele slag bij optellen: sin(A + k · 2π) = sin(A).
- sin²(A) + cos²(A) = 1. Daarmee vervang je sin²(x) door 1 − cos²(x), of cos²(x) door 1 − sin²(x).
- Afgeleiden (x in radialen). sin(x) geeft cos(x); cos(x) geeft −sin(x); tan(x) geeft 1/cos²(x) = 1 + tan²(x).
- Kettingregel. sin(3x) geeft 3 cos(3x); sin³(x) geeft 3 sin²(x) · cos(x); sin(x³) geeft 3x² cos(x³).
- Productregel en quotiëntregel. [f · g]' = f' · g + f · g' en [t/n]' = (n · t' − t · n')/n².
- Raaklijn en toppen. De helling is f'(a). Toppen vind je met f'(x) = 0; reken ze exact uit met de exacte-waardencirkel.
Opdracht 75
Opdracht
P op de eenheidscirkel met draaiingshoek α; Q is het spiegelbeeld van P in de x-as, dus draaiingshoek −α. Laat met een schets zien dat sin(−α) = −sin(α) en cos(−α) = cos(α).
Antwoord
Q is het spiegelbeeld van P in de x-as. Bij spiegelen in de x-as blijft de x-coördinaat gelijk en klapt de y-coördinaat om: x_Q = x_P en y_Q = −y_P.
De draaiingshoek van Q is −α, dus
- sin(−α) = y_Q = −y_P = −sin(α);
- cos(−α) = x_Q = x_P = cos(α).
Uitleg
Op de eenheidscirkel is en (les 8.1a). Draai je over , dan draai je even ver, maar met de klok mee. Zo kom je precies bij het spiegelbeeld van in de -as uit. Spiegelen in de -as laat staan en klapt om. Daarom verandert de cosinus niet en krijgt de sinus een minteken (les 8.4a).
Opdracht 76
Opdracht
Bekijk het voorbeeld, waarin y = −cos(2x + ⅔π) herleid wordt tot y = sin(2x + ⅙π).
a Welke formules uit de theorie zijn bij die herleiding gebruikt?
b Gebruik eerst cos(A) = sin(A + ½π) en daarna sin(−A) = −sin(A). Laat zo zien dat y = −cos(2x + ⅔π) ook te schrijven is als y = sin(−2x − 1⅙π).
Antwoord
a Er zijn drie formules gebruikt:
- −cos(A) = cos(A + π);
- cos(A) = sin(A + ½π);
- sin(A + k · 2π) = sin(A), om sin(2x + 2⅙π) te schrijven als sin(2x + ⅙π).
b Eerst cos(A) = sin(A + ½π), daarna −sin(A) = sin(−A).
Uitleg
a Bij herleiden zoek je steeds een formule uit het kader van les 8.4a die van de ene vorm de andere maakt. Een minteken voor de cosinus werk je weg met ; daarna maak je van de cosinus een sinus. Een hele slag () mag je er altijd af halen, omdat het punt op de eenheidscirkel dan hetzelfde blijft.
b Er is niet één goed antwoord: met andere formules krijg je een andere, maar gelijkwaardige formule. Dat zie je als je beide plot: de grafieken vallen samen. Let bij op de haakjes: het minteken geldt voor de hele uitdrukking, dus ook voor .
Opdracht 77
Opdracht
Laat met de eenheidscirkel zien dat het volgende geldt.
a cos(α − ½π) = sin(α)
b sin(α + π) = −sin(α)
c cos(α + π) = −cos(α)
d sin²(α) + cos²(α) = 1
Antwoord
a Het punt bij α − ½π ligt een kwartslag vóór het punt P bij α (met de klok mee gedraaid). Bij een kwartslag met de klok mee wordt (x_P, y_P) het punt (y_P, −x_P). De x-coördinaat van dat punt is y_P, dus cos(α − ½π) = y_P = sin(α).
b Het punt bij α + π ligt tegenover P: dat is (−x_P, −y_P). De y-coördinaat is −y_P, dus sin(α + π) = −sin(α).
c Bij hetzelfde punt (−x_P, −y_P) is de x-coördinaat −x_P, dus cos(α + π) = −cos(α).
d P(cos(α), sin(α)) ligt op afstand 1 van O. Teken de rechthoekige driehoek met O, P en de projectie van P op de x-as. De rechthoekszijden zijn |cos(α)| en |sin(α)|, de schuine zijde is 1. Met de stelling van Pythagoras: sin²(α) + cos²(α) = 1² = 1.
Uitleg
a Een kwartslag met de klok mee verwisselt de rol van en : de nieuwe -coördinaat is de oude . Daarom is gelijk aan . Dit is dezelfde formule als uit les 8.4a. Let op de richting: met de klok mee is .
b en c Een halve slag verder () brengt naar het punt tegenover zichzelf. Dan klappen en allebei om. Zo vind je in één keer en (les 8.4a).
d Dit is de afleiding van (les 8.4a). Het werkt omdat de straal van de eenheidscirkel 1 is. Je gebruikt de lengtes en : na kwadrateren maakt het teken niet meer uit, dus de formule geldt in elk kwadrant.
Opdracht 78
Opdracht
a Schrijf sin(x + ⅙π) in de vorm cos(ax + b).
b Schrijf cos(2x + ⅓π) in de vorm sin(ax + b).
c Schrijf −sin(3x − ⅔π) in de vorm cos(ax + b).
d Schrijf −cos(4x + 1⅙π) in de vorm sin(ax + b).
Antwoord
a Gebruik sin(A) = cos(A − ½π).
b Gebruik cos(A) = sin(A + ½π).
c Gebruik eerst −sin(A) = sin(A + π) en dan sin(A) = cos(A − ½π).
d Gebruik eerst −cos(A) = cos(A + π) en dan cos(A) = sin(A + ½π). Een hele slag (2π) mag je eraf halen.
Uitleg
a en b Een sinus en een cosinus zijn dezelfde grafiek, een kwartslag verschoven (les 8.2a). Daarom tel je op of trek je het af, binnen de haakjes. Welke van de twee? Onthoud en (les 8.4a), of controleer met een schets. De is hier de hele uitdrukking, dus de blijft gewoon staan.
c en d Een minteken vóór de sinus of cosinus mag niet blijven staan in de vorm of . Daarom werk je het eerst weg met een halve slag: en (les 8.4a). Pas daarna maak je van de sinus een cosinus of omgekeerd, zoals in voorbeeld 1 van les 8.4a. Bij d mag je eraf halen, omdat de periode is: een hele slag verder kom je bij hetzelfde punt.
Opdracht 79
Opdracht
Herleid.
a
b tot een vorm met
Antwoord
a Werk het kwadraat uit en gebruik sin²(x) + cos²(x) = 1.
b Deel de breuk in tweeën en gebruik tan(x) = sin(x)/cos(x).
Uitleg
a Het kwadraat werk je uit met . Daarna staan en allebei in de uitdrukking, en dan zoek je naar (les 8.4a). Een veelgemaakte fout is : dan vergeet je het dubbele product.
b Hier wil je uitkomen op . Dat lukt door de breuk te splitsen, net zoals bij de tweede vorm van de afgeleide van de tangens (les 8.4b). Met wordt gelijk aan .
Opdracht 80
Opdracht
a Laat zien dat y = (sin(x) + 1)² + cos²(x) − sin(x) te schrijven is als y = sin(x) + 2.
b Schrijf y = 2 cos²(x) + 2 sin(x) − 3 in de vorm y = a sin²(x) + b sin(x) + c.
c De formule y = 2 sin²(x) + cos²(x) + cos(x) is te schrijven als y = a cos²(x) + b cos(x) + c. Bereken exact a, b en c.
Antwoord
a Werk het kwadraat uit en gebruik sin²(x) + cos²(x) = 1.
b Vervang cos²(x) door 1 − sin²(x).
c Vervang sin²(x) door 1 − cos²(x).
Dus a = −1, b = 1 en c = 2.
Uitleg
Het belangrijkste hulpmiddel is (les 8.4a). Daarmee kun je een kwadraat van de ene functie omzetten in de andere.
a Werk eerst het kwadraat uit met . Dan staan en allebei in de formule, en die samen zijn 1.
b en c Kijk welke functie in de gevraagde vorm moet staan. Moet alles in , dan vervang je door ; moet alles in , dan vervang je door . Zet haakjes om voordat je met 2 vermenigvuldigt.
Opdracht 81
Opdracht
Je onderzoekt met de definitie van de afgeleide wat de afgeleide van f(x) = sin(x) is. Volgens de definitie is f'(x) de limiet van (sin(x + h) − sin(x))/h als h naar 0 gaat. Met h = 0,01 krijg je een goede benadering.
a Plot in één figuur y = (sin(x + 0,01) − sin(x))/0,01 en y = cos(x), met x tussen 0 en 2π en y tussen −2 en 2. Leg uit waarom je nu vermoedt dat f(x) = sin(x) geeft f'(x) = cos(x).
b Neem aan dat f(x) = sin(x) inderdaad f'(x) = cos(x) geeft. Laat met cos(A) = sin(A + ½π) en −sin(A) = sin(A + π) zien dat g(x) = cos(x) geeft g'(x) = −sin(x).
Antwoord
a Zet de GR in radialen. Voer in y1 = (sin(x + 0,01) − sin(x))/0,01 en y2 = cos(x).
De twee grafieken vallen (bijna) samen. Het verschilquotiënt met h = 0,01 is een benadering van f'(x). Daarom vermoed je dat f(x) = sin(x) geeft f'(x) = cos(x). Controle met tabellen: bij x = 1 geeft y1 = 0,5360... en cos(1) = 0,5403...; met een kleinere h komt het nog dichter bij elkaar.
b Schrijf cos(x) als een sinus en gebruik de kettingregel (de afgeleide van x + ½π is 1).
Uitleg
a De GR moet op radialen staan (les 8.4b). Het verschilquotiënt met een heel kleine is bijna de helling van de grafiek. Als die grafiek samenvalt met , is waarschijnlijk de afgeleide. Kijk ook naar de vorm: de helling van de sinus is het grootst bij en 0 bij de toppen, en dat past bij de cosinus.
b Hier bewijs je met wat je al weet. Je schrijft de cosinus als sinus met en differentieert met de kettingregel (les 8.4b). De uitkomst herleid je weer met de formules uit les 8.4a tot .
Opdracht 82
Opdracht
Bereken de afgeleide.
a
b
c
d
e
f
Antwoord
a Kettingregel.
b Productregel.
c Quotiëntregel met teller x² + sin(x) (afgeleide 2x + cos(x)) en noemer cos(x) (afgeleide −sin(x)). Eerst de teller:
d Kettingregel, met k(x) = (cos(x))².
e
f Quotiëntregel.
Uitleg
a De sinus heeft een binnenste functie , dus je gebruikt de kettingregel (les 8.4b). De afgeleide van de binnenste functie is 2. Die factor 2 vergeten is de bekendste fout hier.
b Er staat een product van en , dus de productregel (les 8.4c). Let op het minteken: de afgeleide van is .
c Een breuk met in teller en noemer vraagt de quotiëntregel (les 8.4c). In de uitgewerkte teller staan en samen. Die neem je samen tot 1, zoals in voorbeeld 2 van les 8.4c ('Zoek naar sin² + cos²').
d en e betekent : de buitenste functie is het kwadraat en de binnenste is . Met de kettingregel krijg je dus eerst en dan maal de afgeleide van (les 8.4b, voorbeeld b). Bij e gaat het net zo met ; het getal ervoor blijft staan.
f De quotiëntregel geeft een teller met . Haal het minteken buiten haakjes, dan zie je (les 8.4a). Het is dezelfde aanpak als bij de afleiding van de afgeleide van de tangens (les 8.4b).
Opdracht 83
Opdracht
Differentieer.
a
b
c
d
Antwoord
a De afgeleide van ½(x − 1) is ½.
b Productregel; de afgeleide van sin(3x) is 3 cos(3x).
c Quotiëntregel met teller sin(x) en noemer x² + cos(x) (afgeleide 2x − sin(x)). Eerst de teller:
d
Uitleg
a Kettingregel (les 8.4b). De binnenste functie is , met afgeleide . Twee dingen tegelijk: de cosinus wordt , en je vermenigvuldigt met . Een getal dat los bij de functie wordt opgeteld, valt weg.
b Productregel met en (les 8.4c). Binnen de productregel heb je voor ook de kettingregel nodig: , niet .
c Quotiëntregel (les 8.4c). In de teller van de afgeleide komen en samen; die worden 1. Let op het dubbele minteken: geeft . De noemer laat je als kwadraat staan.
d Hier staat een sinus in het kwadraat, dus kettingregel met de buitenste functie 'kwadraat' (les 8.4b). Het getal ervoor neem je gewoon mee.
Opdracht 84
Opdracht
Differentieer.
a
b
c
d
Antwoord
a
b
c Teller t = x sin(x), met t' = sin(x) + x cos(x) (productregel). Noemer n = x + sin(x), met n' = 1 + cos(x). Werk eerst de teller van de quotiëntregel uit.
Trek ze van elkaar af: x sin(x) en x sin(x) cos(x) vallen weg.
d
Uitleg
a en b Een product van een functie van met een sinus of cosinus: productregel (les 8.4c). In de sinus of cosinus staat iets anders dan , dus binnen de productregel gebruik je ook de kettingregel (les 8.4b). Bij a komt er een factor 2 bij, bij b een factor 3.
c De teller is zelf een product, dus voor gebruik je eerst de productregel en daarna de quotiëntregel (les 8.4c). Omdat de uitdrukking lang wordt, werk je en apart uit. Dan zie je goed welke termen tegen elkaar wegvallen.
d Net als opdracht 82d: kettingregel met het kwadraat als buitenste functie (les 8.4b). Het getal ervoor neem je mee.
Opdracht 85
Opdracht
a Differentieer .
b Laat zien dat als afgeleide heeft.
Antwoord
a
Ook goed: f'(x) = 6(1 + tan²(2x)).
b Kettingregel, en daarna tan(x) = sin(x)/cos(x).
Uitleg
a De afgeleide van is of (les 8.4b). Omdat er in de tangens staat, vermenigvuldig je met 2 (kettingregel). Dit is precies voorbeeld d van les 8.4b. Beide vormen van het antwoord zijn goed.
b is , dus kettingregel met het kwadraat als buitenste functie (les 8.4b). Hier is de handige vorm voor de afgeleide van de tangens. Met schrijf je het daarna zonder , zoals in de controlevraag van les 8.4b.
Opdracht 86
Opdracht
Bereken de afgeleide.
a
b
c
d
Antwoord
a
b
c h(x) = (sin(x))^½.
d
Uitleg
a is : de buitenste functie is de derde macht. Kettingregel: eerst , dan maal (les 8.4b, valkuil).
b Nu staat de derde macht binnen de cosinus. De buitenste functie is dus de cosinus en de binnenste . Vergelijk dit met a: is iets heel anders dan (les 8.4a, valkuil).
c Een wortel schrijf je als macht , dan kun je de kettingregel gebruiken (les 8.4b). De binnenste functie is , met afgeleide .
d Twee kwadraten, elk met de kettingregel. Pas op met de tekens: de afgeleide van is , en er staat ook nog een min tussen de twee termen. Zo krijg je twee keer .
Opdracht 87
Opdracht
a Laat zien dat als afgeleide heeft.
b Schrijf de afgeleide van in termen van .
c Laat zien dat als afgeleide heeft.
Antwoord
a
b Productregel, en daarna cos²(x) = 1 − sin²(x).
c Herleid eerst h(x).
Uitleg
a De afgeleide met de kettingregel bevat en . De vraag wil een uitdrukking in alleen , dus je vervangt door (les 8.4a). Een losse kun je niet omzetten; daarom kies je deze kant op.
b Productregel (les 8.4c), met de kettingregel voor het kwadraat (les 8.4b). Je houdt over, omdat die zonder kwadraat voorkomt. Daarom vervang je door .
c Herleid eerst, en differentieer dan. Met valt weg en houd je over. Die schrijf je als macht en differentieer je met de kettingregel (les 8.4b). Dat is veel korter dan meteen de quotiëntregel nemen.
Opdracht 88
Opdracht
Gegeven is op het domein . Je kunt de afgeleide herleiden tot .
a Laat zien dat deze afgeleide klopt.
b Bereken exact het bereik van .
c A is het eerste snijpunt van de grafiek met de x-as (zie de figuur in het boek). De lijn snijdt de grafiek in A loodrecht en snijdt de y-as in B. Bereken exact de y-coördinaat van B.
Antwoord
a Quotiëntregel met teller 3 cos(x) (afgeleide −3 sin(x)) en noemer 2 − sin(x) (afgeleide −cos(x)). Eerst de teller:
b f'(x) = 0 geeft −6 sin(x) + 3 = 0, dus sin(x) = ½: x = ⅙π ∨ x = ⅚π.
De randen: f(0) = f(2π) = 3/2 = 1½, en dat ligt tussen −√3 en √3. Het maximum is √3 en het minimum is −√3.
B_f = [−√3, √3]
c f(x) = 0 geeft cos(x) = 0. A is het eerste snijpunt: A(½π, 0).
De raaklijn in A heeft richtingscoëfficiënt −3. De lijn k staat daar loodrecht op, dus rc_k · −3 = −1 en rc_k = ⅓.
k: y = ⅓x + b, door A(½π, 0):
k snijdt de y-as in B(0, −⅙π). Dus y_B = −⅙π.
Uitleg
a Quotiëntregel (les 8.4c). Na het uitwerken staan en in de teller. Haal de 3 buiten haakjes, dan geeft de korte teller .
b Het bereik vind je met de toppen (les 8.4c): los op. Dankzij de korte teller uit a is dat de eenvoudige vergelijking (les 8.3b). De -waarden reken je exact uit met de exacte-waardencirkel (les 8.1d). Vergeet de randen van het domein niet: ook daar kan de grootste of kleinste waarde liggen.
c ligt op de -as, dus ; een breuk is 0 als de teller 0 is, dus . De helling van de grafiek in is . De lijn staat loodrecht op de raaklijn, en voor loodrechte lijnen geldt . Daarna stel je de lijn op zoals altijd: helling, punt invullen, uitrekenen. Het snijpunt met de -as is dan .
Opdracht 89
Opdracht
Voor elke p is op het domein .
a Bereken exact het bereik van .
b heeft een minimum bij . Bereken exact het positieve maximum van .
c Laat zien dat alle grafieken van elkaar raken in de punten met x-coördinaat en in de punten met x-coördinaat .
d Alle toppen van de grafieken van die niet bij , of liggen, liggen op één kromme. Stel een formule op van die kromme.
Antwoord
a f₁(x) = cos²(x) − cos(x).
f₁'(x) = 0 geeft sin(x) = 0 ∨ cos(x) = ½, dus x = 0, ⅓π, π, 1⅔π, 2π.
- f₁(0) = f₁(2π) = 1 − 1 = 0
- f₁(⅓π) = f₁(1⅔π) = ¼ − ½ = −¼
- f₁(π) = 1 − −1 = 2
Het minimum is −¼ en het maximum 2. B = [−¼, 2].
b
Een minimum bij x = ⅙π, dus f_p'(⅙π) = 0. Omdat sin(⅙π) = ½ ≠ 0:
De andere toppen liggen waar sin(x) = 0: x = 0, π en 2π.
- f_p(0) = f_p(2π) = ⅓√3 − 1, en dat is negatief.
- f_p(π) = ⅓√3 · 1 − −1 = 1 + ⅓√3.
Het positieve maximum is 1 + ⅓√3.
c Bij x = ½π en x = 1½π is cos(x) = 0.
- f_p(½π) = p · 0 − 0 = 0 en f_p(1½π) = 0, voor elke p. Alle grafieken gaan dus door (½π, 0) en (1½π, 0).
- f_p'(½π) = sin(½π)(1 − 0) = 1 en f_p'(1½π) = sin(1½π)(1 − 0) = −1, voor elke p.
In die punten hebben alle grafieken dezelfde helling. Ze raken elkaar daar dus.
d De toppen die niet bij x = 0, π of 2π liggen, horen bij 1 − 2p cos(x) = 0, dus cos(x) = 1/(2p). Dan is 1/p = 2 cos(x). Vul in:
De toppen liggen op de kromme y = −½ cos(x).
Uitleg
Bij een functie met een parameter werk je zoals altijd, maar laat je gewoon staan.
a Differentieer met de kettingregel: geeft (les 8.4b). Haal buiten haakjes en gebruik (les 8.3a). Bereken in alle toppen én aan de randen.
b Een minimum bij betekent . Dat geeft een vergelijking in . Bereken daarna de andere toppen en kies de positieve.
c Twee grafieken raken elkaar in een punt als ze daar dezelfde -waarde én dezelfde helling hebben. Laat dus zien dat en niet van afhangen.
d Een kromme door toppen vind je door weg te werken. Uit volgt een verband tussen en . Dat verband vul je in in , zodat er alleen overblijft.
Opdracht 90
Opdracht
Gegeven is op het interval , met afgeleide .
a Laat zien dat deze afgeleide klopt.
b Het domein van bestaat uit twee losse intervallen (zie de figuur in het boek). Bereken exact het domein en het bereik van .
c De lijn snijdt de grafiek van links naar rechts in , , en . De lijn raakt de grafiek in B en snijdt de x-as in S. Bereken exact de x-coördinaat van S.
d De grafiek van is een sinusoïde. Twee opeenvolgende laagste punten van vallen samen met de twee hoogste punten van de grafiek van , en een hoogste punt van heeft y-coördinaat . Stel een formule op van de vorm , met exacte waarden van a, b, c en d.
Antwoord
a Kettingregel: f(x) = √u met u = 2 sin(3x) + 1, dus u' = 6 cos(3x).
b Onder de wortel mag niets negatiefs staan: 2 sin(3x) + 1 ≥ 0, dus sin(3x) ≥ −½. Op [0, π] loopt 3x van 0 tot 3π. Eerst de grenzen:
Tussen 1⅙π en 1⅚π is sin(3x) < −½. Dus D_f = [0, 7/18 π] ∪ [11/18 π, π].
De wortel is minimaal 0 (bij sin(3x) = −½) en maximaal √(2 + 1) = √3 (bij sin(3x) = 1). Dus B_f = [0, √3].
c f(x) = 1 geeft 2 sin(3x) + 1 = 1, dus sin(3x) = 0: 3x = k · π, x = k · ⅓π. Dat geeft A(0, 1), B(⅓π, 1), C(⅔π, 1) en D(π, 1).
k: y = −3x + b door B(⅓π, 1):
k snijdt de x-as: −3x + 1 + π = 0, dus x = (1 + π)/3. x_S = ⅓ + ⅓π.
d De hoogste punten van f liggen bij sin(3x) = 1: 3x = ½π + k · 2π, dus x = ⅙π en x = ⅚π. Ze hebben y = √3.
- Twee opeenvolgende laagste punten van g: (⅙π, √3) en (⅚π, √3). De periode is ⅚π − ⅙π = ⅔π, dus c = 2π/⅔π = 3.
- Het minimum van g is √3 en het maximum 3√3. Dan is a = (√3 + 3√3)/2 = 2√3 en b = 3√3 − 2√3 = √3.
- Een kwart periode (⅙π) na het laagste punt gaat de grafiek stijgend door de evenwichtsstand: d = ⅙π + ⅙π = ⅓π.
Dus a = 2√3, b = √3, c = 3 en d = ⅓π.
Uitleg
a Kettingregel (les 8.4b): de afgeleide van is , keer de afgeleide van . Die is .
b Onder een wortel mag geen negatief getal staan. Los dus eerst op met de exacte-waardencirkel (les 8.3b): dat geeft de randen van de twee intervallen. Let op: loopt van 0 tot , dus je moet in dat hele gebied zoeken. Het bereik volgt uit de kleinste en grootste waarde onder de wortel.
c De punten op vind je met (les 8.3a). De raaklijn in stel je op met de helling ; daar is en de wortel gelijk aan 1.
d Werk van kenmerken naar formule (les 8.2b). Twee opeenvolgende laagste punten liggen een periode uit elkaar. Het laagste en het hoogste niveau geven en . Een sinus met begint stijgend door de evenwichtsstand: een kwart periode na een laagste punt.
Opdracht 91
Opdracht
Voor elke p is , en voor elke q is . Bereken exact voor welke p en q de grafiek van de grafiek van loodrecht snijdt in het punt A met .
Antwoord
In A snijden de grafieken elkaar, dus f_p(⅙π) = g_q(⅙π). Ze snijden loodrecht, dus het product van de hellingen is −1.
De hellingen:
Loodrecht:
Snijpunt:
Dus p = −2 1/12 en q = 4/9 √3.
Uitleg
Twee voorwaarden, twee onbekenden. "Snijden in A" betekent: dezelfde -waarde bij . "Loodrecht" betekent: het product van de hellingen in A is . De hellingen vind je met de afgeleiden (les 8.4b), met de exacte waarden bij (les 8.1d).
Begin met de loodrecht-voorwaarde: daarin zit alleen , want valt weg bij het differentiëren. Met die vind je daarna uit de snijpunt-voorwaarde.
Opdracht C14
Opdracht
a Herleid tot de vorm .
b Herleid tot de vorm .
Antwoord
a Gebruik −sin(A) = sin(A + π) en daarna sin(A) = cos(A − ½π).
b Vervang sin²(x) door 1 − cos²(x).
Uitleg
Dit is les 8.4a. a Werk eerst het minteken weg met en maak daarna van de sinus een cosinus met . b Alles moet in : vervang door en zet er haakjes om.
Opdracht C15
Opdracht
Differentieer.
a
b
c
d
e
Antwoord
a Kettingregel:
b Kettingregel:
c Kettingregel met de afgeleide van tan:
Ook goed: h'(x) = 4(1 + tan²(2x)) · 2 = 8 + 8 tan²(2x).
d Productregel:
e Quotiëntregel met teller sin(x) en noemer x + cos(x):
Uitleg
Dit is les 8.4b en 8.4c. Bij a, b en c gebruik je de kettingregel: vergeet niet te vermenigvuldigen met de afgeleide van wat binnen de haakjes staat. De afgeleide van is of . Bij d gebruik je de productregel en bij e de quotiëntregel. In e zie je in de teller staan; dat is 1.
8.4 Herleiden en differentiëren nagekeken?
16 opdrachten
Zo pak je het aan
Met deze test controleer je of je de stof van het hoofdstuk beheerst. Elke paragraaf komt aan bod: 8.1 (opdracht 1 t/m 5), 8.2 (6 t/m 9), 8.3 (10 t/m 13) en 8.4 (14 t/m 16). Zit je ergens vast, lees dan 'Zo pak je het aan' bij die paragraaf.
Test 1
Opdracht
Gelijkzijdige driehoek ABC met hoekpunten op de eenheidscirkel; A hoort bij 40°, B en C volgen tegen de klok in. Bereken de coördinaten van A, B en C in twee decimalen.
Antwoord
ABC is gelijkzijdig, dus de bogen AB, BC en CA zijn even groot: 360° : 3 = 120°. A hoort bij 40°, B bij 40° + 120° = 160° en C bij 160° + 120° = 280°.
- A: cos(40°) ≈ 0,77 en sin(40°) ≈ 0,64, dus A(0,77; 0,64).
- B: cos(160°) ≈ −0,94 en sin(160°) ≈ 0,34, dus B(−0,94; 0,34).
- C: cos(280°) ≈ 0,17 en sin(280°) ≈ −0,98, dus C(0,17; −0,98).
Uitleg
Bij een draaiingshoek hoort het punt op de eenheidscirkel (les 8.1a). De sleutel is dat een gelijkzijdige driehoek de cirkel in drie gelijke bogen verdeelt. Daarom tel je steeds bij de hoek op, en daarna gebruik je gewoon de definitie. Let op dat je GR hier op graden staat (les 8.1c). Controleer met een schets: ligt linksboven en rechtsonder, en dat klopt met de tekens.
Test 2
Opdracht
Zet om naar graden, zo nodig afgerond op één decimaal.
a ¾π rad
b ⅕π rad
c 0,6 rad
d 26π rad
e ⅔π rad
f ⅔ rad
Antwoord
Gebruik π rad = 180°, dus 1 rad = 180°/π.
a ¾π rad = ¾ · 180° = 135°
b ⅕π rad = ⅕ · 180° = 36°
c 0,6 rad = 0,6 · 180°/π ≈ 34,4°
d 26π rad = 26 · 180° = 4680°
e ⅔π rad = ⅔ · 180° = 120°
f ⅔ rad = ⅔ · 180°/π ≈ 38,2°
Uitleg
Omrekenen gaat via π rad = 180° (les 8.1c). Staat er π in de hoek, dan vervang je π door 180° en ben je klaar, zonder afronden. Staat er geen π, zoals bij 0,6 rad en ⅔ rad, dan vermenigvuldig je met en rond je af. Het verschil tussen e en f laat zien waarom je die π niet mag vergeten: ⅔π rad is , maar ⅔ rad is nog geen .
Test 3
Opdracht
Zet om naar radialen en geef een exact antwoord.
a 270°
b −60°
c 150°
d 330°
e 40°
f −70°
Antwoord
Gebruik 180° = π rad, dus 1° = π/180 rad.
a 270° = 270/180 · π = 1½π
b −60° = −60/180 · π = −⅓π
c 150° = 150/180 · π = ⅚π
d 330° = 330/180 · π = 1⅚π
e 40° = 40/180 · π = 2/9 π
f −70° = −70/180 · π = −7/18 π
Uitleg
Dit is de omgekeerde weg van Test 2: vermenigvuldig met en vereenvoudig de breuk (les 8.1c). Laat π gewoon staan, want een exact antwoord vraagt geen decimalen. Een negatieve hoek blijft negatief; die draai je met de klok mee.
Test 4
Opdracht
P en Q liggen op de eenheidscirkel, allebei boven de x-as: P linksboven met x_P = −0,4 en Q rechtsboven met y_Q = 0,9. Bereken hoek POQ in radialen, afgerond op twee decimalen.
Antwoord
P ligt linksboven (x_P = −0,4) en Q rechtsboven (y_Q = 0,9), zie de figuur.
- P: de GR geeft cos⁻¹(−0,4) = 1,982... Dat is een hoek in de bovenste helft, dus α_P = 1,982...
- Q: de GR geeft sin⁻¹(0,9) = 1,119... Dat is een hoek in de rechterhelft, dus α_Q = 1,119...
∠POQ ≈ 0,86 rad
Uitleg
De GR geeft bij altijd een hoek in de bovenste helft en bij altijd een hoek in de rechterhelft (les 8.1b). Hier liggen P en Q allebei boven de -as en Q rechts, dus de GR geeft meteen de goede draaiingshoeken. Kijk dat altijd na met de figuur: lag P onder de -as, dan was het geweest. De hoek POQ is het verschil van de twee draaiingshoeken. Reken met de onafgeronde waarden en rond pas aan het eind af.
Test 5
Opdracht
Geef x exact.
a sin(x) = −½ met −½π ≤ x ≤ ½π
b x = cos(¾π)
c cos(x) = ½ met ½π ≤ x ≤ 2π
d x = sin(1⅔π)
e sin(x) = ½√3 met ½π ≤ x ≤ 1½π
f x = tan(1⅚π)
Antwoord
a Op [−½π, ½π] hoort bij sinus −½ alleen het punt rechtsonder: x = −⅙π.
b ¾π ligt linksboven: x = −½√2.
c cos(x) = ½ hoort bij ⅓π en 1⅔π. In [½π, 2π] ligt alleen x = 1⅔π.
d 1⅔π ligt rechtsonder: x = −½√3.
e sin(x) = ½√3 hoort bij ⅓π en ⅔π. In [½π, 1½π] ligt alleen x = ⅔π.
f 1⅚π ligt rechtsonder, net als −⅙π: x = −⅓√3.
Uitleg
Bij alle deelvragen lees je af op de exacte-waarden-cirkel (les 8.1d). Bepaal eerst het kwadrant, want dat geeft het teken; het getal zelf haal je uit de tabel van het eerste kwadrant.
a, c en e Hier is de waarde gegeven en zoek je de hoek. Bij een sinus of cosinus horen steeds twee hoeken op de cirkel (les 8.1b). Het gegeven interval bepaalt welke van de twee je houdt. Vergeet die tweede hoek niet te controleren, ook al valt hij af.
b, d en f Hier is de hoek gegeven en lees je de waarde af. Bij (linksboven) is de cosinus negatief, bij (rechtsonder) is de sinus negatief. Bij f gebruik je : rechtsonder is de sinus negatief en de cosinus positief, dus de tangens negatief.
Test 6
Opdracht
Geef evenwichtsstand, amplitude, periode en een beginpunt.
a f(x) = −2 + 3sin(x − ⅓π)
b g(x) = 3 + 4cos(2(x − ¼))
Antwoord
a Evenwichtsstand −2, amplitude 3, periode 2π, beginpunt (⅓π, −2).
b Evenwichtsstand 3, amplitude 4, periode 2π/2 = π. Een cosinus begint in een hoogste punt: beginpunt (¼, 3 + 4) = (¼, 7).
Uitleg
Je leest de vier kenmerken af uit de vorm of (les 8.2a). De amplitude is en de periode is .
a Bij een sinus is het beginpunt : daar gaat de grafiek stijgend door de evenwichtsstand.
b Bij een cosinus is het beginpunt een hoogste punt, . Dat is dus niet maar . Let ook op: zonder π, want er staat .
Test 7
Opdracht
f(x) = −1 + 2cos(x − ⅓π) op [−π, 3π].
a Geef evenwichtsstand, amplitude, periode en een beginpunt
b Bereken exact waar de grafiek de lijn van de evenwichtsstand snijdt
c Bereken exact de vier toppen
Antwoord
a f(x) = −1 + 2 cos(x − ⅓π): evenwichtsstand −1, amplitude 2, periode 2π. Een cosinus begint in een hoogste punt: beginpunt (⅓π, 1).
b De lijn van de evenwichtsstand is y = −1. f(x) = −1 geeft cos(x − ⅓π) = 0.
In [−π, 3π]: (−⅙π, −1), (⅚π, −1), (1⅚π, −1) en (2⅚π, −1).
c Maximum 1 als cos(x − ⅓π) = 1: x = ⅓π + k · 2π. Minimum −3 als cos(x − ⅓π) = −1: x = 1⅓π + k · 2π.
De toppen zijn (⅓π, 1), (2⅓π, 1), (−⅔π, −3) en (1⅓π, −3).
Uitleg
De kenmerken van deze cosinus haal je uit les 8.2a; vraag b en c zijn daarna een vergelijking (les 8.3a).
a Een cosinus met begint in een hoogste punt, dus bij .
b De lijn is de evenwichtsstand. Daar is de cosinus 0, en dat gebeurt om de halve slag: .
c Een top ligt waar de cosinus of is. Elk geeft een rijtje met ; zoek daarin de waarden die op liggen.
Test 8
Opdracht
Een sinusoïde heeft twee opeenvolgende toppen (2½, −30) en (17½, 10) (zie de figuur in het boek). Stel een formule op van de vorm:
a y = a + b sin(c(x − d))
b y = a + b cos(c(x − d))
Antwoord
De laagste punten liggen op y = −30 en de hoogste op y = 10.
Van het laagste punt bij x = 2½ naar het hoogste punt bij x = 17½ is een halve periode, dus de periode is 2 · 15 = 30.
a Een sinus met b > 0 begint stijgend in de evenwichtsstand, halverwege het laagste en het hoogste punt: d = (2½ + 17½)/2 = 10.
y = −10 + 20 sin(π/15 · (x − 10))
b Een cosinus met b > 0 begint in een hoogste punt: d = 17½.
y = −10 + 20 cos(π/15 · (x − 17½))
Uitleg
Je stelt de formule op zoals in les 8.2b: is het gemiddelde van de hoogste en de laagste waarde, de afstand van de evenwichtsstand tot een top, en . Twee opeenvolgende toppen liggen een halve periode uit elkaar, dus de periode is twee keer de afstand. Daarna kies je : bij de sinus het punt waar de grafiek stijgend door de evenwichtsstand gaat (halverwege een laagste en het volgende hoogste punt), bij de cosinus een hoogste punt.
Test 9
Opdracht
a Teken f(x) = 1 + 2sin(½πx − ⅕π) op [0, 8]
b Teken g(x) = 2 − 3cos(x + ⅓π) op [−2π, 2π]
Antwoord
a Haal ½π buiten haakjes: f(x) = 1 + 2 sin(½π(x − ⅖)). Evenwichtsstand 1, amplitude 2, periode 2π/(½π) = 4, beginpunt (⅖, 1), daar stijgend.
- Door de evenwichtsstand bij x = ⅖, 2⅖, 4⅖ en 6⅖.
- Hoogste punten bij x = 1⅖ en 5⅖ (y = 3).
- Laagste punten bij x = 3⅖ en 7⅖ (y = −1).
- Randpunten: f(0) = f(8) = 1 − 2 sin(⅕π) ≈ −0,18.
b g(x) = 2 − 3 cos(x + ⅓π): evenwichtsstand 2, amplitude 3, periode 2π. Een cosinus begint in een top bij x = −⅓π. Omdat b = −3 < 0 is dat een laagste punt.
- Laagste punten (y = −1) bij x = −⅓π en x = 1⅔π.
- Hoogste punten (y = 5) bij x = −1⅓π en x = ⅔π.
- Door de evenwichtsstand bij x = −1⅚π, −⅚π, ⅙π en 1⅙π.
- Randpunten: g(−2π) = g(2π) = 2 − 3 · ½ = ½.
Uitleg
Je tekent met de stappen uit les 8.2c: kenmerken, de drie horizontale lijnen, beginpunt, één periode in vier gelijke stukken, dan het hele domein.
a Haal eerst buiten haakjes, anders lees je verkeerd af (les 8.2a). Dan zie je en periode 4. Een kwart periode is 1, dus de bijzondere punten liggen steeds 1 uit elkaar.
b Door het minteken () klapt de grafiek om (les 8.2d). Waar een gewone cosinus een hoogste punt heeft, bij , ligt nu een laagste punt.
Test 10
Opdracht
Bereken exact de oplossingen.
a sin(2x − ½π) = −1
b cos(2x + ⅓π) = 0
c cos(1½πx)·(cos(2πx) + 1) = 0
d sin³(⅓πx) + sin²(⅓πx) = 0
Antwoord
a
Dat is hetzelfde als x = k · π.
b
c A · B = 0 geeft A = 0 ∨ B = 0.
d Haal sin²(⅓πx) buiten haakjes.
Uitleg
Bij de waarden , en horen maar één of twee punten op de eenheidscirkel, en lees je het rijtje direct af (les 8.3a). Schrijf eerst de oplossing voor de hele uitdrukking op en maak daarna pas vrij. Deel je door een getal, dan deel je ook of door dat getal.
a en b Bij is er één punt, dus . Bij zijn er twee tegenover elkaar liggende punten, dus om de halve slag een oplossing: . In a is hetzelfde rijtje als (les 8.3a).
c en d Een product is nul als één van de factoren nul is (les 8.3a). Bij d breng je buiten haakjes. Deel nooit door : dan verlies je de oplossingen waarbij die nul is.
Test 11
Opdracht
Bereken exact de oplossingen op [0, 2π].
a 4sin(2x + ½π) = 2√2
b cos(x − ⅙π) = −½√3
c 4cos²(½x) = 2
d sin²(¾x + 1½π) = ¾
Antwoord
a
In [0, 2π]: x = ⅛π ∨ x = ⅞π ∨ x = 1⅛π ∨ x = 1⅞π.
b
In [0, 2π]: x = π ∨ x = 1⅓π.
c
In [0, 2π]: x = ½π ∨ x = 1½π.
d
In [0, 2π]: x = 2/9 π ∨ x = 1 1/9 π ∨ x = 1 5/9 π.
Uitleg
Bij een andere waarde dan , of horen twee punten op de cirkel, dus twee rijtjes (les 8.3b). Eén oplossing lees je af op de exacte-waarden-cirkel; de tweede is bij de sinus en bij de cosinus. Maak eerst vrij en vul pas daarna in om de oplossingen op te vinden; anders mis je er een paar.
a en b Deel eerst door het getal voor de sinus, zodat je de vorm krijgt. Bij a wordt door het delen door 2 een , en daarom liggen er vier oplossingen in het interval.
c en d Hier staat een kwadraat. Net als bij (les 8.3a) krijg je een plus- en een min-wortel. De vier punten die zo op de cirkel horen, liggen twee aan twee tegenover elkaar. Daarom kun je ze samennemen in rijtjes met (bij c zelfs ). Vergeet de min-wortel niet: dan mis je de helft.
Test 12
Opdracht
Bereken exact de oplossingen.
a sin(2x + ½π) = sin(x − ⅓π)
b cos(x − ⅙π) = cos(4x + ¼π)
c tan(⅔πx) = −⅓√3
d tan(2x − ⅓π) = tan(x + ½π)
Antwoord
a
b
c
d
Uitleg
Staat aan beide kanten dezelfde functie, dan lees je niets af maar gebruik je direct de symmetrie (les 8.3c en 8.3d). Zet bij en de hele uitdrukking tussen haakjes; dat is de bekendste fout.
a Twee hoeken hebben dezelfde sinus als ze gelijk zijn of samen zijn (les 8.3c). Dat geeft twee rijtjes.
b Bij de cosinus is de tweede mogelijkheid (les 8.3c). Krijg je , dan mag je bij het delen het teken van omdraaien: loopt toch door alle gehele getallen.
c en d De tangens heeft periode , dus er is per periode maar één oplossing. Je gebruikt één rijtje met , niet (les 8.3d). Bij c lees je af uit de tabel van de tangens.
Test 13
Opdracht
f(x) = 2 − tan(1½x) op [0, 2π].
a Geef de periode en een beginpunt, bereken de asymptoten en schets de grafiek
b Los algebraïsch op f(x) ≤ 3
Antwoord
a Beginpunt (0, 2), periode π/1½ = ⅔π. Door het minteken daalt de grafiek. Asymptoten een halve periode na een beginpunt: x = ⅓π, x = π en x = 1⅔π.
b Los eerst op f(x) = 3.
In [0, 2π]: x = ½π, 1⅙π en 1⅚π. Op elke tak daalt de grafiek, dus f(x) ≤ 3 vanaf die punten tot de volgende asymptoot. Op de eerste tak is f(x) ≤ 2 overal.
Uitleg
a Bij is het beginpunt en de periode , niet (les 8.3d). De asymptoten liggen een halve periode na een beginpunt. Door het minteken voor de tangens klapt de grafiek om in de lijn : hij daalt op elke tak in plaats van te stijgen.
Met beginpunten, asymptoten en het dalen op elke tak kun je de schets maken zonder tabel.
b Je lost eerst de vergelijking op met één rijtje met (les 8.3d). Omdat de grafiek op elke tak daalt, ligt hij rechts van zo'n snijpunt onder de lijn, tot aan de volgende asymptoot. Asymptoten zelf horen er nooit bij, dus daar staat . De eerste tak loopt van omlaag en komt nooit boven 3.
Test 14
Opdracht
a Schrijf sin(2x − ⅔π) als cos(ax + b)
b Schrijf −cos(5x + 1¼π) als sin(ax + b)
c Druk (sin(x) − cos(x))·(sin(x) + cos(x))·cos(x) uit in cos(x)
Antwoord
a
b
c Gebruik (a − b)(a + b) = a² − b² en sin²(x) = 1 − cos²(x).
Uitleg
a en b Je gebruikt de formules uit les 8.4a. Een sinus wordt een cosinus met , een cosinus een sinus met . Een minteken werk je weg met een halve slag: . Een hele slag () mag je er weer aftrekken, want dat verandert niets. Controleer het teken van met een schets van de grafieken of plot beide formules op de GR.
c Herken eerst het merkwaardig product . Daarna vervang je door (les 8.4a), zodat alleen overblijft.
Test 15
Opdracht
Differentieer.
a f(x) = x³ sin(4x)
b g(x) = sin(2x)/(2 + cos(x))
c h(x) = 5sin²(x)
d k(x) = tan(x³)
Antwoord
a
b Quotiëntregel; de afgeleide van sin(2x) is 2 cos(2x). De teller van de afgeleide:
De noemer is (2 + cos(x))².
c
d
Uitleg
Je hebt de afgeleiden uit les 8.4b nodig: wordt , wordt en wordt . Daarbij komt steeds de kettingregel: vergeet de binnenste afgeleide niet.
a Een product van twee functies van : productregel (les 8.4c). De factor 4 bij komt uit de kettingregel.
b Een breuk: quotiëntregel, noemer maal afgeleide teller min teller maal afgeleide noemer (les 8.4c). Let op de volgorde in de teller. Het minteken van maakt van de min in de regel een plus.
c betekent . De buitenste functie is het kwadraat, de binnenste is (les 8.4b).
d Hier is de tangens de buitenste functie en de binnenste. Dus van dezelfde binnenkant, maal (les 8.4b).
Test 16
Opdracht
f(x) = sin(2x)/(2 + sin(x)); A op de grafiek met x_A = ½π. Stel algebraïsch een formule op van de raaklijn k in A.
Antwoord
Het punt: f(½π) = sin(π) / (2 + 1) = 0, dus A(½π, 0).
Quotiëntregel, met teller sin(2x) (afgeleide 2 cos(2x)) en noemer 2 + sin(x) (afgeleide cos(x)). Vul x = ½π meteen in: sin(½π) = 1, cos(½π) = 0, sin(π) = 0 en cos(π) = −1.
De raaklijn is y = −⅔x + b, door A(½π, 0):
k: y = −⅔x + ⅓π
Uitleg
Een raaklijn stel je op zoals altijd: punt, helling via de afgeleide, dan (les 8.4c). De afgeleide vind je met de quotiëntregel en voor de teller ook de kettingregel. Slim is om meteen in te vullen: dan hoef je de afgeleide niet te herleiden, en met de exacte-waarden-cirkel (les 8.1d) blijft alles exact. Er staat dus in het antwoord en geen afgerond getal.
Kennis- en vaardighedentest nagekeken?
6 opdrachten
Zo pak je het aan
Gemengde opgaven over het hele hoofdstuk.
Gemengd 1
Opdracht
f(x) = −2sin(x + ⅓π) en g(x) = cos(x). Op [0, 2π] snijdt de grafiek van f de x-as in A en B (x_A < x_B), en T is het hoogste punt.
a Welke verschuiving en vermenigvuldiging brengen de grafiek van g over in die van f?
b Een parabool p gaat door A en B en heeft T als top. Hij snijdt de y-as in S. Bereken y_S exact
c Lijn k raakt de grafiek van f bij x = π en snijdt de y-as in D. Lijn l loopt evenwijdig aan k, raakt de grafiek van g en snijdt de y-as in E. Bereken DE exact
Antwoord
a Schrijf −2 sin(x + ⅓π) als een cosinus. Gebruik −sin(A) = sin(A + π) en sin(A) = cos(A − ½π).
Dus f(x) = 2 cos(x + ⅚π). De grafiek van f ontstaat uit die van g door de vermenigvuldiging ten opzichte van de x-as met 2 en de translatie (−⅚π, 0).
Een andere mogelijkheid is f(x) = −2 cos(x − ⅙π): vermenigvuldigen ten opzichte van de x-as met −2 en de translatie (⅙π, 0).
b De punten A, B en T:
- f(x) = 0 geeft sin(x + ⅓π) = 0, dus x + ⅓π = k · π en x = −⅓π + k · π. Op [0, 2π]: A(⅔π, 0) en B(1⅔π, 0).
- Hoogste punt als sin(x + ⅓π) = −1, dus x + ⅓π = 1½π en x = 1⅙π: T(1⅙π, 2).
De parabool heeft nulpunten ⅔π en 1⅔π, dus p: y = a(x − ⅔π)(x − 1⅔π). T invullen:
S ligt bij x = 0:
y_S = −80/9 = −8 8/9
c f'(x) = −2 cos(x + ⅓π).
k: y = x + b door (π, √3) geeft b = √3 − π, dus D(0, √3 − π).
l is evenwijdig met k, dus ook rc 1. g'(x) = −sin(x) = 1 geeft sin(x) = −1, dus x = 1½π. g(1½π) = 0, dus l raakt in (1½π, 0).
l: y = x + b door (1½π, 0) geeft b = −1½π, dus E(0, −1½π).
Uitleg
a Je wilt van een cosinus maken. Gebruik de formules uit les 8.4a: een minteken werk je weg met een halve slag, , en een sinus wordt een cosinus met . Uit de vorm lees je dan de transformaties af (les 8.2a). Er zijn meer goede antwoorden, want een andere keuze voor de verschuiving geeft een andere maar even goede formule.
b Nulpunten en top vind je met vergelijkingen en (les 8.3a). Een parabool met nulpunten en schrijf je als ; met de top bereken je . Laat π in de berekening staan, dan valt hij aan het eind weg.
c Een raaklijn stel je op met punt en helling (les 8.4c). Evenwijdig betekent: dezelfde richtingscoëfficiënt. Bij l weet je dus de helling, en zoek je het raakpunt met .
Gemengd 2
Opdracht
f(x) = 2 + 3sin(2(x − ⅙π)) en g(x) = −1 + 4cos(x + ⅙π) op [0, 2π]. De somfunctie is s(x) = f(x) + g(x).
a Teken de grafieken van f en g in één figuur
b Schrijf f(x) in de vorm a + b cos(c(x − d))
c Los exact op f(x) = ½
d Los exact op g(x) < 1
e A en B liggen op de grafiek van s, met x_A = ⅓π en x_B = π. Bereken y_A − y_B exact
f Bereken met de afgeleide voor welke p de vergelijking s(x) = p precies drie oplossingen heeft, in twee decimalen
Antwoord
a f: evenwichtsstand 2, amplitude 3, periode π, beginpunt (⅙π, 2), daar stijgend. g: evenwichtsstand −1, amplitude 4, periode 2π, hoogste punt bij x = −⅙π, dus ook bij 1⅚π.
b Gebruik sin(A) = cos(A − ½π).
c
Op [0, 2π]: x = 1/12 π ∨ x = ¾π ∨ x = 1 1/12 π ∨ x = 1¾π.
d Los eerst op g(x) = 1.
Op [0, 2π]: x = ⅙π en x = 1½π. Daartussen ligt het laagste punt van g (bij ⅚π), dus daar is g(x) < 1.
⅙π < x < 1½π
e
f s(x) = 1 + 3 sin(2x − ⅓π) + 4 cos(x + ⅙π), dus
Met de GR (s'(x) = 0) vind je de toppen van s:
- x ≈ 0,946: maximum s ≈ 3,647
- x ≈ 2,814: minimum s ≈ −5,897
- x ≈ 4,750: maximum s ≈ 5,606
- x ≈ 6,149: minimum s ≈ 1,797
De randpunten zijn s(0) = s(2π) = 1 + ½√3 ≈ 1,866.
De lijn y = p snijdt de grafiek drie keer als hij precies door een top gaat waar de grafiek daarna nog twee keer gesneden wordt. Bij p ≈ 3,647 (raakt het eerste maximum, plus twee snijpunten rond het tweede maximum) en bij p ≈ 1,797 (raakt het laatste minimum, plus twee snijpunten eerder). Tussen 1,797 en 3,647 zijn er vier of vijf snijpunten, daarbuiten twee of minder.
p ≈ 1,80 ∨ p ≈ 3,65
Uitleg
a Teken met de stappen uit les 8.2c. Bij g ligt een hoogste punt bij , buiten het domein; tel er een periode bij.
b Gebruik (les 8.4a). Haal daarna de 2 weer buiten haakjes: binnen de haakjes wordt in de verschuiving.
c en d Een vergelijking of geeft twee rijtjes (les 8.3b). Bij d los je eerst de vergelijking op en gebruik je dan de grafiek: tussen de twee oplossingen ligt het laagste punt van g.
e Vul de -waarden in en gebruik de exacte-waarden-cirkel (les 8.1d). Exact betekent: wortels laten staan.
f Teken de lijn in gedachten over de grafiek van s. Precies drie snijpunten krijg je als de lijn een top raakt en de grafiek verderop nog twee keer snijdt. De toppen vind je met (les 8.4b). Let ook op de randpunten: die bepalen of er bij een andere nog een snijpunt bij komt.
Gemengd 3
Opdracht
f(x) = 1 + 2sin(½π(x − ½)) en g(x) = 3cos(½π(x + ⅓)) op [0, 5]. De grafiek van f snijdt de x-as in A, B en C (van links naar rechts) en heeft toppen D en E. Lijn k gaat door D en E en snijdt de x-as in F. De grafiek van g snijdt de x-as in G, H en I (zie de figuur in het boek).
a Bereken BF exact
b Toon aan dat B het midden is van HF
c In P en Q (x_P < x_Q) heeft de raaklijn aan de grafiek van f richtingscoëfficiënt π. Lijn l raakt de grafiek van f in P en snijdt de y-as in R. Bereken y_R exact
Antwoord
f: evenwichtsstand 1, amplitude 2, periode 4. g: evenwichtsstand 0, amplitude 3, periode 4.
a f(x) = 0 geeft sin(½π(x − ½)) = −½.
Op [0, 5]: A bij x = ⅙, B bij x = 2⅚ en C bij x = 4⅙.
De toppen: D(1½, 3) (hoogste punt, een kwart periode na het beginpunt ½) en E(3½, −1).
y = 0 geeft x = 3, dus F(3, 0).
BF = 3 − 2⅚ = ⅙
b g(x) = 0 geeft cos(½π(x + ⅓)) = 0.
Op [0, 5]: G bij ⅔, H bij 2⅔ en I bij 4⅔. Het midden van HF ligt bij
H, B en F liggen alle drie op de x-as, dus B is het midden van HF.
c
Op [0, 5]: x_P = ½ en x_Q = 4½. f(½) = 1, dus P(½, 1).
l: y = πx + b door P: 1 = ½π + b, dus b = 1 − ½π.
y_R = 1 − ½π
Uitleg
a De nulpunten van f zijn een vergelijking (les 8.3b). Haal na het oplossen de factor weg: de periode wordt dan 4 en wordt . De toppen liggen een kwart en drie kwart periode na het beginpunt (les 8.2a).
b Het midden van een lijnstuk op de -as is het gemiddelde van de twee -waarden. Je moet dus H uitrekenen en laten zien dat het gemiddelde van en precies is.
c Voor de afgeleide gebruik je de kettingregel (les 8.4b): de factor van de binnenkant komt ervoor te staan. Daarna is het een vergelijking (les 8.3a).
Gemengd 4
Opdracht
f(x) = 5cos(x)/(2 + sin(x)) op [0, 2π].
a Toon aan dat f'(x) = (−5 − 10sin(x))/(2 + sin(x))²
b Bereken het bereik van f exact
c De grafiek van g(x) = a cos(x) + b snijdt die van f loodrecht in A, met x_A = ⅙π. Bereken a en b exact
Antwoord
a Quotiëntregel: de teller 5 cos(x) heeft afgeleide −5 sin(x), de noemer 2 + sin(x) heeft afgeleide cos(x).
b f'(x) = 0 geeft −5 − 10 sin(x) = 0, dus sin(x) = −½: x = 1⅙π ∨ x = 1⅚π.
De randpunten: f(0) = f(2π) = 5/2 = 2½, en dat is kleiner dan 1⅔√3 ≈ 2,89.
B_f = [−1⅔√3, 1⅔√3]
c A ligt bij x = ⅙π:
Loodrecht snijden betekent: het product van de richtingscoëfficiënten is −1, dus g'(⅙π) = ⅝.
g gaat ook door A(⅙π, √3):
a = −1¼ en b = 1⅝√3
Uitleg
a Quotiëntregel (les 8.4c). In de teller krijg je , en dat is 1 (les 8.4a). Een bewijs schrijf je stap voor stap uit, zodat elke stap te volgen is.
b Het bereik vind je met de toppen () én de randpunten. Hier is de teller van nul als (les 8.3b). Vergelijk de randwaarde met de toppen.
c Loodrecht snijden betekent dat de raaklijnen in A loodrecht op elkaar staan: het product van de richtingscoëfficiënten is . Dat geeft een vergelijking voor . Omdat g ook door A gaat, vind je daarna .
Gemengd 5
Opdracht
Voor p > −1 is f_p(x) = (sin(x) + p)(sin(x) + 3) op [0, 2π].
a ⅙π is een nulpunt van f_p. Bereken het bereik exact
b Het minimum van f_p is −2 + √3. Bereken het maximum exact
c A, B en C liggen op de grafiek van f₁ bij x = 0, π en 2π. Cirkel c₁ met middelpunt M raakt de grafiek in A en B, cirkel c₂ met middelpunt N raakt de grafiek in B en C (zie de figuur in het boek). Bereken MN exact
Antwoord
Schrijf s = sin(x). Dan is f_p(x) = (s + p)(s + 3) = s² + (p + 3)s + 3p, met −1 ≤ s ≤ 1. Dit is een parabool in s met top bij s = −(p + 3)/2. Voor p > −1 ligt die top links van s = −1, dus f_p neemt toe als s toeneemt. Het minimum hoort dus bij sin(x) = −1 en het maximum bij sin(x) = 1.
a f_p(⅙π) = 0 geeft (½ + p) · 3½ = 0, dus p = −½. Dan is min = −3 en max = 2.
B = [−3, 2]
b
Het maximum is 4 + 4 · ½√3 = 4 + 2√3.
c f₁(x) = (sin(x) + 1)(sin(x) + 3) = sin²(x) + 4 sin(x) + 3, dus A(0, 3), B(π, 3) en C(2π, 3).
Het middelpunt van een cirkel ligt op de lijn die in het raakpunt loodrecht op de raaklijn staat.
- Bij A: rc −¼, dus y = 3 − ¼x.
- Bij B: rc ¼, dus y = 3 + ¼(x − π).
- Bij C: rc −¼, dus y = 3 − ¼(x − 2π).
M is het snijpunt van de lijnen bij A en B. 3 − ¼x = 3 + ¼x − ¼π geeft x = ½π, dus M(½π, 3 − ⅛π).
N is het snijpunt van de lijnen bij B en C. 3 + ¼x − ¼π = 3 − ¼x + ½π geeft x = 1½π, dus N(1½π, 3 + ⅛π).
Uitleg
Vervang even door . Dan is een tweedegraadsfunctie van , met tussen en . Het boek noemt de grafiek een sinusoïde, maar dat klopt niet: er zit een in. Bij een sinusoïde ligt halverwege een hoogste en een laagste punt de evenwichtsstand. De grafiek van heeft hoogste punt en laagste punt , maar en niet 4. Je kunt de kenmerken van een sinusoïde hier dus niet gebruiken.
a en b De top van de parabool in ligt links van . Daarom is het minimum bij en het maximum bij .
c Het middelpunt van een cirkel die een kromme raakt, ligt op de lijn die in het raakpunt loodrecht op de raaklijn staat. Twee raakpunten geven twee van die lijnen; hun snijpunt is het middelpunt. De afgeleide bereken je met de kettingregel (les 8.4b).
Gemengd 6
Opdracht
Op [0, π] zijn gegeven f(x) = (2cos(x + 1⅔π) − cos(x − ⅓π)) / (2sin(x + ⅓π) + sin(x − ⅔π)) en g(x) = cos(x − ⅓π) / sin(x + ⅔π).
a Toon aan dat f(x) = sin(x + ⅙π)/cos(x − ⅙π) en g(x) = tan(x + ⅙π)
b Bereken exact de snijpunten van de grafieken van f en g
c De verticale asymptoot van de grafiek van g snijdt de grafiek van f in A. Stel algebraïsch een formule op van de raaklijn k aan de grafiek van f in A
d De lijn y = √3 snijdt de grafiek van g in B. Lijn l raakt de grafiek van g in B en snijdt de y-as in C. Bereken y_C exact
Antwoord
a In de teller van f: cos(x + 1⅔π) = cos(x − ⅓π + 2π) = cos(x − ⅓π). In de noemer: sin(x − ⅔π) = sin(x + ⅓π − π) = −sin(x + ⅓π).
Op dezelfde manier voor g:
b f(x) = g(x) geeft
Dat kan als de tellers 0 zijn, of als de noemers gelijk zijn.
- sin(x + ⅙π) = 0 geeft x + ⅙π = k · π, dus x = −⅙π + k · π. Op [0, π]: x = ⅚π.
- cos(x − ⅙π) = cos(x + ⅙π) geeft x − ⅙π = x + ⅙π + k · 2π (kan niet) of x − ⅙π = −x − ⅙π + k · 2π, dus x = k · π. Op [0, π]: x = 0 en x = π.
g(0) = tan(⅙π) = ⅓√3, g(⅚π) = tan(π) = 0 en g(π) = tan(1⅙π) = ⅓√3.
(0, ⅓√3), (⅚π, 0) en (π, ⅓√3)
c De asymptoot van g: x + ⅙π = ½π, dus x = ⅓π.
Dus A(⅓π, ⅔√3). Quotiëntregel:
k: y = ⅔x + b door A: ⅔√3 = ⅔ · ⅓π + b, dus b = ⅔√3 − 2/9 π.
k: y = ⅔x + ⅔√3 − 2/9 π
d tan(x + ⅙π) = √3 geeft x + ⅙π = ⅓π + k · π, dus op [0, π]: x = ⅙π. B(⅙π, √3).
l: y = 4x + b door B: √3 = ⅔π + b, dus b = √3 − ⅔π.
y_C = √3 − ⅔π
Uitleg
a Gebruik de formules uit les 8.4a. Een hele slag () mag je weglaten, een halve slag geeft een minteken. Daarna maak je met en de gevraagde vorm. Bij g gebruik je aan het eind .
b De tellers zijn gelijk. Dan zijn de breuken gelijk als de teller 0 is, of als de noemers gelijk zijn. Deel niet door de teller, want dan raak je de oplossingen kwijt waar de teller 0 is (les 8.3a). De vergelijking met twee cosinussen los je op zoals in les 8.3c.
c De asymptoot van ligt waar (les 8.3d). Voor de raaklijn gebruik je de quotiëntregel en vul je meteen in (les 8.4c).
d De afgeleide van is (les 8.4b). Met de exacte waarde van blijft alles exact.
Gemengde opgaven nagekeken?