Stoffen en materialen
Het deeltjesmodel, dichtheid, temperatuur en warmte, warmtetransport en warmtestromen, elektrische weerstand van draden en functionele materialen.
Klik een paragraaf open, en daarna de opdracht die je wilt nakijken.
16 opdrachten
Zo pak je het aan
Deeltjesmodel: tussen de deeltjes zit ruimte, ze bewegen (sneller bij hogere temperatuur) en ze trekken elkaar aan. Gebruik het om eigenschappen van vaste stoffen, vloeistoffen en gassen te verklaren.
Formules (Binas 35C1 en 35C4): ρ = m / V, T(K) = T(°C) + 273,15 en Q = c · m · ΔT. Stofeigenschappen staan in Binas 8 tot en met 12. Reken volumes om naar m³ (1 L = 10⁻³ m³, 1 cm³ = 10⁻⁶ m³).
Opdracht 1
a Vaste stof, vloeistof en gas.
b Een plasma is een gas dat (gedeeltelijk) uit ionen en vrije elektronen bestaat. Voorbeelden: de zon, bliksem, het gas in een tl-buis.
c Stollen.
d Smelten.
e Sublimeren (bij water ook rijpen).
f Van vloeibaar water naar ijs: bevriezen (stollen). Van ijs naar water: smelten (dooien). Van waterdamp naar ijs: rijpen.
Opdracht 2
D. Uit Q = c · m · ΔT: de warmte is recht evenredig met ΔT. Soortelijke warmte, dichtheid en stookwaarde zijn stofeigenschappen.
Opdracht 3
a Er zit ruimte tussen de moleculen; de moleculen bewegen (sneller bij een hogere temperatuur); de moleculen trekken elkaar aan.
b
- Een vloeistof heeft een vast volume: de moleculen zitten dicht op elkaar.
- Een vloeistof heeft geen vaste vorm: de moleculen bewegen langs elkaar.
- Een vloeistof is bijna niet samendrukbaar: er zit weinig ruimte tussen de moleculen.
Opdracht 4
a Het volume neemt af dan ... De massa neemt af dan ... De dichtheid blijft gelijk dan ...
b Het volume neemt af dan ... De massa blijft gelijk dan ... De dichtheid neemt toe dan ...
Opdracht 5
a 0 K = −273,15 °C
b 0 °C = 273,15 K
c 273 °C = 273 + 273,15 = 546 K
d 0,67 °C = 0,67 + 273,15 = 273,82 K
e 0,67 K = 0,67 − 273,15 = −272,48 °C
Opdracht 6
a Een stofeigenschap hangt alleen af van de soort stof, niet van hoeveel stof je hebt of welke vorm het voorwerp heeft. Daarom kun je hem in een tabel opzoeken.
b Dichtheid en soortelijke warmte.
c Bijvoorbeeld het smeltpunt, het kookpunt, de warmtegeleidingscoëfficiënt of de soortelijke weerstand.
d Nee. Massa en volume hangen af van hoeveel stof je hebt.
Opdracht 7
a Ja: water heeft geen vaste vorm, dus de ballon kan van vorm veranderen.
b Nee: water heeft een vast volume; de moleculen zitten dicht op elkaar.
Opdracht 8
Dichtheden uit Binas 8 en 9 (in 10³ kg/m³): goud 19,3, ijzer 7,87, staal 7,8, platina 21,5, aluminium 2,70.
a Van klein naar groot: E (aluminium) – C (staal) – B (ijzer) – A (goud) – D (platina).
b De ring is het kleinst, dan de kogel. Een stalen plaat van 2,4 kg is ongeveer 0,3 L, de goudstaaf ruim 2 L, de vleugel veel groter. Volgorde: D – B – C – A – E.
c De ring weegt een paar gram, de kogel een paar tientallen gram. De plaat weegt 2,4 kg, de goudstaaf ruim 40 kg (2 L goud) en de vleugel 125 kg. Volgorde: D – B – C – A – E.
Opdracht 9
a Graniet: ρ = 2,7 · 10³ kg/m³ (Binas 10).
b Koper: ρ = 8,96 g/cm³.
c
Dat is 2,5 · 10³ kg/m³: dat past bij glas (2,5 tot 2,6 · 10³ kg/m³, Binas 10). De vaas kan van glas zijn.
d Water van 20 °C: ρ = 0,9982 g/cm³ (Binas 11).
Opdracht 10
Per seconde gaat er 55 L lucht door het apparaat.
Lucht: c = 1,00 · 10³ J kg⁻¹ K⁻¹ (Binas 12).
Het element van 2000 W is het meest geschikt: 1000 W en 1500 W zijn te weinig, en met 2500 W wordt de lucht warmer dan nodig.
Opdracht 11
a Water: 1,8 L heeft een massa van 1,8 kg. Het warmt op van 14 °C tot 100 °C.
b Roestvrij staal: c = 0,46 · 10³ J kg⁻¹ K⁻¹ (Binas 9). De pan warmt op van 20 °C tot 100 °C.
c D. Bij het koken blijft de temperatuur gelijk: de energie is nodig om de watermoleculen los van elkaar te maken (verdampen).
d Gronings aardgas: 32 · 10⁶ J/m³ (Binas 28B).
Nuttig is de warmte voor het water:
Dat is 59%.
Opdracht 12
Elk blokje is 1 cm³. Gegevens uit Binas 8:
| metaal | ρ (g/cm³) | c (10³ J kg⁻¹ K⁻¹) | c · m (J/K) |
|---|---|---|---|
| A aluminium | 2,70 | 0,88 | 2,4 |
| B ijzer | 7,87 | 0,46 | 3,6 |
| C zink | 7,2 | 0,386 | 2,8 |
| D zilver | 10,50 | 0,24 | 2,5 |
| E goud | 19,3 | 0,129 | 2,5 |
a De massa in gram is gelijk aan de dichtheid in g/cm³: A – C – B – D – E.
b E – D – C – B – A.
c De warmte voor 1 K is c · m (laatste kolom): A – E – D – C – B. (Zilver 2,52 en goud 2,49 liggen dicht bij elkaar.)
Opdracht 13
a Ja: de gassen waterstof (14,3 · 10³ J kg⁻¹ K⁻¹) en helium (5,2 · 10³ J kg⁻¹ K⁻¹) in Binas 12.
b
c Per kg water dat 40 K warmer is:
Dat is iets kleiner dan in de accu.
Opdracht 14
a Melk: c = 3,9 · 10³ J kg⁻¹ K⁻¹ (Binas 11).
b
c
d
e Melk (3,9 · 10³) heeft een kleinere soortelijke warmte dan water (4,18 · 10³). De andere stoffen in melk hebben dus gemiddeld een kleinere soortelijke warmte dan water.
Opdracht 15
a Lees af: bij ΔT = 10 °C is Q = 13,5 kJ. Het water neemt op:
Glas: c = 0,8 · 10³ J kg⁻¹ K⁻¹ (Binas 10).
b
Opdracht 16
a Water: 1,1 L heeft een massa van ongeveer 1,1 kg. Roestvrij staal: c = 0,46 · 10³ J kg⁻¹ K⁻¹. ΔT = 85 − 35 = 50 K.
b
- A (boven 58 °C): vloeibaar.
- B (precies 58 °C, de temperatuur blijft gelijk): het natriumacetaat stolt, het is deels vast en deels vloeibaar.
- C (onder 58 °C): vast.
c Bij alle drie de punten geeft de kruik warmte af. Bij A en C daalt de temperatuur. Bij B blijft de temperatuur gelijk, maar komt er bij het stollen warmte vrij (de smeltwarmte).
d Uit Binas: Q = c · m · ΔT en ρ = m / V, dus m = ρ · V. Invullen geeft Q = c · ρ · V · ΔT.
e J kg⁻¹ K⁻¹ · kg m⁻³ · m³ · K = J.
f Beide kruiken verliezen per seconde even veel warmte, en V is gelijk. Uit Q = c · ρ · V · ΔT volgt dan dat c · ρ omgekeerd evenredig is met de temperatuurdaling. In het begin dalen beide temperaturen ongeveer even snel. Dan is c · ρ voor beide ongeveer gelijk:
De soortelijke warmte van natriumacetaat is kleiner dan die van water.
7.1 Temperatuur, warmte en fase nagekeken?
6 opdrachten
Zo pak je het aan
Drie manieren: straling (geen stof nodig; tegengaan met glimmende lagen), stroming (de stof beweegt mee; tegengaan door af te dichten) en geleiding (deeltjes geven energie door, in metalen vooral de vrije elektronen; tegengaan met slecht geleidende stoffen zoals stilstaande lucht).
Temperatuurevenwicht: zonder verlies naar de omgeving is Q_op = Q_af.
Opdracht 17
| geleiding | stroming | straling | |
|---|---|---|---|
| microscopisch model | deeltjes geven door botsingen kinetische energie door aan hun buren (in metalen vooral de vrije elektronen) | doordat snelle moleculen zich verplaatsen | elk voorwerp zendt (infrarode) straling uit, meer naarmate het warmer is |
| soort tussenstof | vaste stoffen, vooral metalen | vloeistoffen en gassen | geen stof nodig (werkt ook in vacuüm) |
| twee voorbeelden | een lepel in hete soep, een pan op het fornuis | warm water van de cv-ketel naar de radiator, warme lucht boven de radiator | gloeilamp, zon |
| manier van tegengaan | slecht geleidende stoffen gebruiken (isoleren) | afdichten | glimmende oppervlakken gebruiken |
| voorbeelden van tegengaan | piepschuim of glaswol in de spouw, dubbelglas | tochtstrippen, een dop op de thermosfles | reddingsdeken, verzilverde wand van een thermosfles |
Opdracht 18
- Straling: de binnenkant van de dubbele wand is verzilverd (glimmend).
- Stroming: de dop sluit de fles goed af, zodat er geen warme lucht kan ontsnappen.
- Geleiding: tussen de dubbele wand zit (bijna) vacuüm; glas en kunststof geleiden slecht.
Opdracht 19
a Heteluchtoven: stroming (een ventilator blaast hete lucht langs het voedsel).
b Magnetron: straling (microgolven).
c Broodrooster: straling (gloeiende draden).
d Pan met dikke aluminium bodem: geleiding.
Opdracht 20
a
b Q_af = Q_op. IJzer: c = 0,46 · 10³ J kg⁻¹ K⁻¹.
c Bijvoorbeeld: de spijker koelt al af tijdens het overbrengen naar het bekerglas; er gaat ook warmte naar het bekerglas en de omgeving; de spijker had misschien nog niet overal de temperatuur van de vlam.
Opdracht 21
a Tussen het dons zit veel stilstaande lucht. Lucht geleidt slecht en kan daar niet stromen.
b De wanden zijn van slecht geleidend materiaal (piepschuim), en de dichte deksel voorkomt dat koude lucht wegstroomt (stroming).
c Koude lucht heeft een grotere dichtheid dan warme lucht en blijft onderin de vriezer liggen: er stroomt geen koude lucht naar buiten.
d De pan geleidt de warmte van het vuur naar de boter; daarbij komt veel warmte vrij dicht bij het vuur.
e In een heldere nacht straalt het dak warmte uit naar de koude ruimte, zonder wolken die straling terugsturen. Het dak wordt kouder dan de lucht en er ontstaat ijs.
f Tussen het pak en je huid zit een dun laagje water dat niet stroomt; het neopreen geleidt slecht.
g Metaal geleidt warmte veel beter dan hout. Het voert de warmte van je hand snel af; daardoor voelt het kouder.
Opdracht 22
De motor moet zijn warmte kwijt.
- Geleiding: het metaal geleidt de warmte goed van de motor naar de ribben.
- Stroming: de ribben hebben samen een groot oppervlak; de rijwind stroomt erlangs en voert de warmte af. Dit is de belangrijkste manier.
- Straling: een glimmend oppervlak straalt juist weinig uit. Voor de koeling is glimmend dus niet gunstig; de ribben zijn glimmend vanwege het uiterlijk en tegen roest. De straling speelt hier maar een kleine rol.
7.2 Warmtetransport nagekeken?
11 opdrachten
Zo pak je het aan
Warmtestroom: P = Q / t, in watt. In een ruimte: P_in > P_uit, de temperatuur stijgt; P_in = P_uit, gelijk; P_in < P_uit, daalt.
Stroming: debiet Q = ΔV / Δt = A · v (Binas 35C2). Massa per seconde = ρ · debiet; warmtestroom = c · (massa per seconde) · ΔT.
Geleiding (Binas 35C4): P = λ · A · ΔT / d. Let op: het symbool Q wordt gebruikt voor lading, warmte en debiet.
Opdracht 23
| grootheid | symbool | eenheid | symbool |
|---|---|---|---|
| lading | Q | coulomb | C |
| warmte | Q | joule | J |
| debiet | Q | kubieke meter per seconde | m³/s |
Opdracht 24
Er gaat meer warmte uit (4,5 kW) dan er binnenkomt (3,5 kW): P_uit > P_in. De temperatuur daalt.
Opdracht 25
Overdag straalt de zon veel warmte in: P_in is veel groter dan P_uit, de temperatuur stijgt tot 50 °C. 's Nachts is er geen instraling, maar de grond straalt wel warmte uit naar de heldere hemel (zonder wolken): P_uit is groter dan P_in en de temperatuur daalt sterk. Bij windstilte voert ook geen stroming warmte aan.
Opdracht 26
Met Q = ΔV / Δt: m³ / s = m³/s. Met Q = A · v: m² · m/s = m³/s.
Opdracht 27
a
b
Opdracht 28
a 2 min en 40 s = 160 s.
b
c Per seconde stroomt 6,25 · 10⁻² kg water.
Opdracht 29
a De temperatuur blijft gelijk als P_in = P_uit: 1,2 kW.
b De massa per seconde volgt uit P = c · m · ΔT:
Dat is 7,2 · 10⁻³ L per seconde:
Het debiet is dus 7,2 · 10⁻⁶ m³/s.
c De warmtestroom is recht evenredig met het temperatuurverschil. Het verschil gaat van 15 K naar 13 K.
Opdracht 30
a Glas: λ = 0,93 W m⁻¹ K⁻¹ (Binas 10).
b Lucht: λ = 0,024 W m⁻¹ K⁻¹ (Binas 12). Vergelijk λ / d:
De glasplaten laten de warmte bijna 100 keer zo goed door als de luchtlaag. De luchtlaag bepaalt de warmtestroom; de glasplaten kun je verwaarlozen.
c Met dubbelglas:
Besparing in 24 uur:
d De lucht bij de buitenste glaslaag koelt af. Koude lucht heeft een grotere dichtheid: hij daalt. (Bij de warme binnenste laag stijgt de lucht; zo ontstaat een stroming.)
Opdracht 31
a
b
Elektrische energie kost (veel) meer dan 0,15 euro per kWh. Voor 1 J mijnwarmte betaalt hij minder dan voor 1 J elektrische energie.
c
d Met een gasprijs van ongeveer 1,50 euro per m³ kost 33 m³ gas ongeveer 50 euro. Dat is meer dan 42 euro: met mijnwater ben je goedkoper uit.
e 6,3 L water per seconde is 6,3 kg per seconde.
Achterin het boek staat 5,3 · 10³ W. Dat hoort bij een debiet van 6,3 liter per minuut, wat realistischer is voor één woning.
f Met de waarde van e:
Met 6,3 L per minuut (5,3 · 10³ W) wordt dat 0,46 GJ en 19 euro, zoals achterin het boek.
g
(Achterin het boek staat 6,5 m/s; dat krijg je als 3,5 cm de diameter is in plaats van de straal.)
Opdracht 32
a In P = λ · A · ΔT / d zijn A (het gat) en ΔT (binnen en buiten) voor alle materialen gelijk. Alleen λ / d verschilt.
b λ uit Binas 9 en 10:
| materiaal | λ (W m⁻¹ K⁻¹) | d (m) | λ / d |
|---|---|---|---|
| A staal | 50 | 0,004 | 1,3 · 10⁴ |
| B glas | 0,93 | 0,004 | 2,3 · 10² |
| C eikenhout | 0,4 | 0,03 | 13 |
| D rubber | 0,16 | 0,006 | 27 |
Hoe kleiner λ / d, hoe beter de isolatie: C – D – B – A.
Opdracht 33
a De eenheid van U is W m⁻² K⁻¹: een warmtestroom per vierkante meter per kelvin. Dus P = U · A · ΔT.
b Vergelijk met P = λ · A · ΔT / d: U = λ / d.
c De meeste bouwelementen bestaan uit meerdere lagen (steen, spouw, isolatie, gips). Dan is er niet één λ en één d. In een spouw is er bovendien ook warmtetransport door stroming en straling.
7.3 Warmtestromen nagekeken?
10 opdrachten
Zo pak je het aan
Weerstand (Binas 35D1): R = U / I en R = ρ · ℓ / A, met A = π r² voor een ronde draad. R is recht evenredig met ℓ en omgekeerd evenredig met A (en dus met d²). Soortelijke weerstanden staan in Binas 8 tot en met 10.
Temperatuur: in een warmere metaaldraad trillen de ionen heviger, de elektronen botsen vaker: de weerstand neemt toe (PTC).
Opdracht 34
a Zowel warmtegeleiding als elektrische geleiding gebeurt in metalen vooral door de vrije elektronen. Een metaal waarin de elektronen makkelijk bewegen, geleidt beide goed.
b Bij een hogere temperatuur trillen de ionen heviger. De vrije elektronen botsen dan vaker tegen de ionen en komen moeilijker vooruit.
c Staal is een legering: er zitten andere atomen in het ijzerrooster. Het rooster is onregelmatiger, dus de elektronen botsen vaker.
Opdracht 35
a recht evenredig
b omgekeerd evenredig
c recht evenredig
d omgekeerd evenredig (een goede warmtegeleider is ook een goede stroomgeleider)
Opdracht 36
a Binas 8: ρ = 17 · 10⁻⁹ Ω m.
b ρ = R · A / ℓ geeft Ω · m² / m = Ω m.
c R = ρ · ℓ / A = 17 · 10⁻⁹ × 1,0 / 1,0 = 17 · 10⁻⁹ Ω.
d De doorsnede is 10⁴ keer zo klein (1,0 cm² = 10⁻⁴ m²): 17 · 10⁻⁵ Ω.
e Ook 100 keer zo lang: 17 · 10⁻³ Ω.
f 1,0 km en 1,0 mm² = 10⁻⁶ m²: 17 Ω.
Opdracht 37
a IJzer: ρ = 105 · 10⁻⁹ Ω m.
b Nichroom: ρ = 1,10 · 10⁻⁶ Ω m (Binas 9).
Dat is 3,3 cm.
c Zilver: ρ = 16 · 10⁻⁹ Ω m.
De diameter is 2r = 0,90 mm.
Opdracht 38
Dat is 105 · 10⁻⁹ Ω m: ijzer.
Opdracht 39
a
Aantal elektronen per jaar:
Achterin het boek wordt gerekend met 118 jaar (1901 tot 2019):
b Volgens het diagram neemt de soortelijke weerstand van koolstof af als de temperatuur stijgt: een NTC.
c
In het diagram hoort 16 · 10⁻⁶ Ω m bij ongeveer 1,6 · 10³ °C.
d De levensduur is omgekeerd evenredig met U¹⁶:
Opdracht 40
C. Eerst R = U / I, dan ρ = R · A / ℓ.
Opdracht 41
R is evenredig met ρ · ℓ / d². Met ρ_B = 1:
| draad | ρ · ℓ / d² |
|---|---|
| A | 6 × 1 / 2² = 1,5 |
| B | 6 × 10 / 1² = 60 |
| C | 1 × 1 / 2² = 0,25 |
| D | 1 × 10 / 1² = 10 |
Volgorde: C – A – D – B.
Opdracht 42
Opdracht 43
a Parallel staat over elke staaf 230 V; elke staaf levert de helft: 375 W.
b Roestvrij staal: ρ = 0,72 · 10⁻⁶ Ω m (Binas 9).
Een staaf van bijna 4 km past niet in een broodrooster: een massieve staaf kan niet.
c Straling van de gloeiende draad (en geleiding via het materiaal tussen draad en omhulsel).
d Het omhulsel staat niet onder spanning. Raak je de staaf aan, dan krijg je geen schok.
e Elke staaf straalt 375 W uit:
7.4 Elektrische geleiding nagekeken?
9 opdrachten
Zo pak je het aan
Composiet: vezelnetwerk (tegen trekkracht) plus matrix (hardheid). Legering: mengsel met minstens één metaal; geleidt slechter dan een zuiver metaal (onregelmatiger rooster). Polymeren: thermoplasten (worden zacht), thermoharders (smelten niet) en elastomeren (rekken uit). Smart materials: een eigenschap verandert door een invloed van buiten. Zie Binas 9, 66E, 67A en 67B.
Opdracht 44
a Een composiet is een materiaal dat bestaat uit verschillende stoffen samen, die elk een eigen functie hebben.
b Het vezelnetwerk vangt grote trekkrachten op; de matrix zorgt voor de hardheid.
c Netwerk: langgerekte ketens van moleculen. Matrix: kalkzout.
d Bijvoorbeeld gewapend beton: netwerk van ijzervlechtwerk, matrix van stenen en zand (met cement als lijm). Of glare: netwerk van glasvezels, matrix van aluminium.
Opdracht 45
Van de weerstand, die verandert met de temperatuur: bij een NTC neemt de weerstand af als het warmer wordt, bij een PTC neemt hij toe.
Opdracht 46
a Een legering: een mengsel van stoffen met minstens één metaal.
b Binas 9: 60% nikkel, 22% ijzer en 18% chroom.
c Nichroom heeft een grote soortelijke weerstand (1,10 · 10⁻⁶ Ω m, ongeveer 65 keer die van koper). Dan heeft ook een dunne, niet al te lange draad een goed meetbare weerstand.
d De weerstandstemperatuurcoëfficiënt van constantaan is heel klein (0,05 · 10⁻³ K⁻¹; van koper 4,3 · 10⁻³ K⁻¹). De weerstand blijft daardoor bijna constant als de draad warmer wordt.
Opdracht 47
a Thermoharders: bijvoorbeeld stopcontacten, pannengrepen en tweecomponentenlijm.
b Thermoplasten: bijvoorbeeld petflessen, plastic tassen en pvc-buizen.
c Elastomeren: bijvoorbeeld elastiekjes, autobanden en rubberen handschoenen.
Opdracht 48
Een voorbeeldtekst:
Een Scanning Tunneling Microscope (STM) maakt beelden van een oppervlak waarop je losse atomen kunt zien. Een heel scherpe metalen naald wordt tot op een paar atoomdiameters boven een geleidend oppervlak gebracht. Tussen naald en oppervlak staat een kleine spanning. Hoewel naald en oppervlak elkaar niet raken, lopen er toch elektronen over: de tunnelstroom. Die stroom hangt heel sterk af van de afstand. De naald scant het oppervlak rij voor rij af; een computer maakt van de gemeten stroom een kaart van de hoogte. Omdat je met een STM afzonderlijke atomen kunt zien en zelfs verschuiven, is het een belangrijk hulpmiddel bij het onderzoeken en maken van nanomaterialen, zoals grafeen en nanobuisjes.
Opdracht 49
Vulkaniseren is het verhitten van rubber met zwavel. Op microschaal maken zwavelatomen bruggen tussen de lange rubbermoleculen: de ketens worden aan elkaar verbonden. Macroscopisch wordt het rubber daardoor steviger, veerkrachtiger, minder kleverig en beter bestand tegen warmte en kou.
Opdracht 50
a
| naam materiaal | veranderlijke eigenschap | externe invloed | toepassing |
|---|---|---|---|
| piëzo-elektrisch materiaal | spanning, vorm | kracht, spanning | krachtsensor, inktjetprinter |
| geheugenmetaal | vorm | temperatuur | buigzaam brilmontuur, ruggenwervels rechtzetten |
| NTC-materiaal | weerstand | temperatuur | temperatuursensor |
| LDR-materiaal | weerstand | licht | lichtsensor |
| led | lichtuitzending | spanning | verlichting |
| lichtstaaf | lichtuitzending | knikken (chemische reactie) | noodlicht, feestverlichting |
b Bijvoorbeeld:
| naam materiaal | veranderlijke eigenschap | externe invloed | toepassing |
|---|---|---|---|
| fotochroom glas | kleur, doorlaatbaarheid | uv-licht | brillenglazen die donker worden in de zon |
| thermochrome verf | kleur | temperatuur | mok die van kleur verandert bij hete drank |
Opdracht 51
- I fullereen: B (een bolvormig 'voetbal'molecuul).
- II nanotube: D (een opgerold laagje).
- III diamant: A (atomen in tetraëders).
- IV grafeen: C (een plat laagje van zeshoeken).
Opdracht 52
a Gips: ρ = 2,32 · 10³ kg/m³ (Binas 10).
b
c C. In stilstaande lucht is er geen stroming. Er gaat wel warmte doorheen, voornamelijk door geleiding: in de grafieken loopt de temperatuur in de spouw rechtlijnig af, net als in een geleidende muur.
d Lees af. Aerogel: buitenmuur van −11 °C naar −9 °C, spouw van −9 °C naar 16,5 °C. Polystyreen: buitenmuur van −11 °C naar −8 °C, spouw van −8 °C naar 15,5 °C.
- I waar. Over de (gelijke) buitenmuur is het temperatuurverschil bij polystyreen groter (3 K tegen 2 K), dus de warmtestroom is groter. Toch is het temperatuurverschil over de spouw kleiner (23,5 K tegen 25,5 K). Uit P = λ · A · ΔT / d volgt dan een grotere λ voor polystyreen.
- II niet waar. Over de spouw met polystyreen is het verschil 23,5 K, met aerogel 25,5 K.
- III niet waar. De warmtestroom is bij polystyreen groter.
- IV niet waar. Aerogel isoleert beter (kleinere λ).
7.5 Functionele materialen nagekeken?
7 opdrachten
Gemengd 53
a Goud: ρ = 19,3 · 10³ kg/m³.
b
c Messing is veel goedkoper, maar heeft een ongeveer 3 keer zo grote soortelijke weerstand (0,07 · 10⁻⁶ Ω m tegen 22 · 10⁻⁹ Ω m). Voor zulke korte draadjes is die weerstand nog steeds klein: op grond van prijs en weerstand kun je beter messing gebruiken.
d Goud oxideert niet. Messing oxideert wel; dan krijg je slechte contacten (een extra weerstand).
Gemengd 54
a De energie per vervalreactie:
b
Lucht van 0 °C: ρ = 1,293 kg/m³.
c De dichtheid van lucht hangt af van de temperatuur. De waarde 1,293 kg/m³ in Binas 12 geldt bij 0 °C (273 K).
Gemengd 55
a
b Aluminium: ρ = 27 · 10⁻⁹ Ω m.
c Aluminium: λ = 237 W m⁻¹ K⁻¹.
d De massa kun je met een weegschaal eenvoudig en nauwkeurig meten; daarmee bepaal je de dichtheid. Een stroom van 96 A en een warmtestroom van 2,0 W zijn moeilijk te meten. Advies: massa (dichtheid) bepalen, en eventueel de soortelijke warmte (zie e).
e De soortelijke warmte.
f Het water neemt op:
Als de staaf van aluminium is (32 g), geeft hij af:
Dat is veel minder dan 3,76 · 10³ J: de staaf is niet van aluminium.
Gemengd 56
a Wolfraam heeft een heel hoog smeltpunt (3695 K). De draad kan dan heel heet worden zonder te smelten.
b Bij het snijpunt van de twee grafieken: U = 230 V en I = 0,265 A.
c Lamp W: de grafiek buigt af, I stijgt steeds minder: de weerstand neemt toe: C. Lamp K: de grafiek wordt steeds steiler: de weerstand neemt af: A.
d De ampèremeter in serie met de lamp, de voltmeter parallel over de lamp.
e Bij 1,0 V loopt er maar een heel kleine stroom: de draad wordt dan nauwelijks warm en blijft op kamertemperatuur. Bij 10 V wordt de draad al warm, en dan verandert de weerstand.
f Uit R = ρ · ℓ / A: een dikkere (grotere A) en kortere draad zou een kleinere weerstand geven. Toch heeft K een veel grotere weerstand (1,7 · 10³ Ω tegen 59 Ω). De soortelijke weerstand van koolstof is dus veel groter dan die van wolfraam.
Gemengd 57
a Uit P = k · ΔT: bij een gegeven temperatuurverschil is de warmteafgifte het kleinst als k zo klein mogelijk is.
b Bijvoorbeeld: een dikke vacht (veel stilstaande lucht, slechte geleiding), een dikke vetlaag (isoleert) en opgerold liggen (kleiner oppervlak). Ook ligt hij in een hol, uit de wind (geen stroming).
c
d Lees af: lichaamstemperatuur 27 °C, grottemperatuur 7 °C. Bij een constante lichaamstemperatuur is de afgegeven warmte gelijk aan de geproduceerde: 3,0 · 10² W.
Gemengd 58
a Warm water heeft een kleinere dichtheid dan koud water. Het stijgt vanzelf op naar het vat (stroming), zonder pomp.
b 0,52 L per minuut is 0,52 kg per minuut.
c Op de foto tel je 20 buizen; het water verdeelt zich over alle buizen.
Gemengd 59
a De steen koelt af van 384 °C tot 100 °C:
b Basalt heeft een grotere soortelijke warmte (0,88 · 10³ tegen 0,82 · 10³). Bij dezelfde begintemperatuur geeft elke kilogram basalt meer warmte af: de steen van basalt mag lichter zijn.
c
| situatie | opwarmtijd |
|---|---|
| de kooksteen heeft een grotere oppervlakte | korter (de steen geeft sneller warmte af) |
| de kooksteen heeft een hogere begintemperatuur | korter |
| de pot wordt afgedekt met een deksel | korter (minder verlies door stroming en verdamping) |
| de pot is breder en minder diep | langer (groter oppervlak, meer verlies) |
| de bodem is bevroren | langer (meer verlies door geleiding) |
d A = 1 · 10³ cm² = 0,1 m².
Gemengde opgaven nagekeken?